Στην Ελλάδα, από τη δεκαετία του ‘90 έως το 2023, οι ψυχικές διαταραχές στις ηλικίες 5 έως 14 ετών είναι οι πρώτες σε επιβάρυνση ανάμεσα σε όλα τα νοσήματα, σύμφωνα με το Global Burden of Disease.
Οι παιδικές ψυχικές διαταραχές δεν είναι περιθωριακό ζήτημα. Όπως αναφέρει στο WIRED Greece ο Κωνσταντίνος Κώτσης, αναπληρωτής καθηγητής παιδοψυχιατρικής στο τμήμα ιατρικής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, το 48% των διαταραχών ξεκινούν πριν από την ηλικία των 18. Στην παιδική και εφηβική ηλικία, ο επιπολασμός τους είναι περίπου στο 13-20%, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ). Με λίγα λόγια, τουλάχιστον 1 στα 6 παιδιά έχει κάποια ψυχική διαταραχή.
Στην Ελλάδα, η κρίση έχει επηρεάσει τη ψυχική υγεία των νέων. Τα παιδιά που γεννήθηκαν το 2010 είναι 16 χρονών τώρα. Δηλαδή όλη τους η ζωή είναι μέσα σε μια κρίση, αρχικά οικονομική, το 2008, και αργότερα υγειονομική.
Στη χώρα μας οι δομές ψυχικής υγείας δεν ανταποκρίνονται πάντα στις ανάγκες του Έλληνα. Οι υπηρεσίες συγκεντρώνονται στα μεγάλα αστικά κέντρα και συχνά τα δεδομένα είναι ανεπαρκή. Μιλήσαμε με τον κ. Κώτση για να μας εξηγήσει τις παθογένειες του συστήματος, πώς η τεχνολογία μπορεί να αποκαταστήσει τον δημόσιο τομέα και σε τι μπορούμε να ελπίζουμε μελλοντικά.
─ Τι τάσεις παρατηρούμε στην ψυχική υγεία των παιδιών και εφήβων στην Ελλάδα, ειδικά μετά από μια δεκαετία οικονομικής κρίσης και μια πανδημία;
Κωνσταντίνος Κώτσης: Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, οι αγχώδεις διαταραχές στα παιδιά μέχρι 19 ετών ήταν στο 3,5% το 2000, το οποίο έγινε 7,15% το 2023. Στην εφηβεία (15-19 ετών) το αντίστοιχο 5,19% το 2000 ανέβηκε στο 12% το 2023.
Η έρευνα της πρωτοβουλίας για την ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων, που υποστηρίζεται από το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος στο πλαίσιο της Διεθνούς Πρωτοβουλίας για την Υγεία, βρήκε ότι στην Ελλάδα περίπου το 13% των παιδιών και των εφήβων έχουν άγχος, το 9% έχει κατάθλιψη και το 14% έχει αυτοτραυματιστεί το τελευταίο εξάμηνο. Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από τον Σεπτέμβριο του 2022 μέχρι τον Ιανουάριο του 2023.
Όσον αφορά τις κοινωνικές προεκτάσεις και τις αιτίες, η προσέγγιση των ψυχικών διαταραχών είναι βιοψυχοκοινωνική. Παίζουν ρόλο τα γονίδια, αλλά από εκεί και πέρα, οι ψυχολογικοί και κοινωνικοί παράγοντες είναι πολύ σημαντικοί. Δηλαδή, τα παιδιά που γεννιούνται μέσω πολέμου βιώνουν ένα έντονα τραυματικό γεγονός. Και υπάρχουν πολλά τραυματικά γεγονότα στις μέρες μας.
Στην Ελλάδα, εννοείται πως η κρίση έχει επηρεάσει την ψυχική υγεία των νέων. Τα παιδιά που γεννήθηκαν το 2010 είναι 16 χρονών τώρα. Δηλαδή όλη τους η ζωή είναι μέσα σε μια κρίση, αρχικά οικονομική, το 2008, και αργότερα υγειονομική. Υπάρχουν αρκετές έρευνες που δείχνουν ότι η ψυχική υγεία των ενηλίκων επηρεάστηκε, λόγω απώλειας εργασίας ή οικονομικών ζητημάτων και κατ’ επέκταση των παιδιών και εφήβων.
─ Στην ανάλυση για το Global Mental Health Countdown του 2030, βλέπουμε ότι η Ελλάδα εμφανίζει σημαντικές αποκλίσεις από τον Ευρωπαϊκό μέσο όρο. Αρχικά, τι ακριβώς είναι το Global Mental Health Countdown;
Το Global Mental Health Countdown είναι μια συνεργασία πολλών οργανισμών και ουσιαστικά πρόκειται για μια βάση δεδομένων, προσβάσιμη σε όλους. Έχει δεδομένα και δείκτες, όπου μπορεί ο καθένας να δει τι γίνεται με την ψυχική υγεία σε κάθε χώρα και μάλιστα να συγκρίνει τις διάφορες χώρες μεταξύ τους.
─ Στην Ελλάδα τι συμβαίνει;
Η αλήθεια είναι ότι είμαστε πολύ ψηλά σε αριθμό ψυχιάτρων παιδιών και εφήβων σε σχέση με την Ευρώπη. Δεδομένα του 2019 δείχνουν ότι είμαστε 6η χώρα σε αναλογία στην Ευρώπη. Όμως, ενώ ένα πολύ μεγάλο μέρος παιδοψυχιάτρων, περίπου 350, είναι στον ιδιωτικό τομέα, 90 είναι στο δημόσιο. Οι δημόσιοι φορείς είναι υποστελεχωμένοι. Άρα, οι άνθρωποι που δεν έχουν τη δυνατότητα να απευθυνθούν σε ιδιώτες δυσκολεύονται να εξυπηρετηθούν. Είναι πολύ δύσκολο, δεν έχουν καλή πρόσβαση και οι λίστες αναμονής είναι μεγάλες.
Ένα δεύτερο πρόβλημα είναι και η ανισοκατανομή στη χώρα. Υπάρχει πολύ μεγάλη συγκέντρωση στα μεγάλα αστικά κέντρα, κυρίως στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, αφήνοντας άλλες περιοχές με πολύ λίγους παιδοψυχιάτρους. Για παράδειγμα, στην Ήπειρο, συμπεριλαμβάνοντας την Κέρκυρα και τη Λευκάδα, ο μόνος δημόσιος φορέας ψυχικής υγείας παιδιών και εφήβων που συναντάμε είναι στα Γιάννενα.
─ Ποιες επιπτώσεις έχει η έλλειψη πρόσβασης στην ψυχική υγεία, ειδικά για τα παιδιά και τους νέους που δεν ζουν σε μεγάλα αστικά κέντρα;
Η δυσκολία στην πρόσβαση έχει συνδεθεί και με καθυστερημένη διάγνωση. Αν δεν μπορεί να πάει κάποιος σήμερα σε μια υπηρεσία ψυχικής υγείας γιατί δεν είναι κοντά του και δεν έχει κάποιον άλλον να τον συμβουλεύσει, θα καθυστερήσει και η διάγνωσή του. Στη δική μας ειδικότητα, η έγκαιρη ανίχνευση και πρόληψη είναι πολύ σημαντικό γεγονός. Ένα παιδί που είναι αγχώδες και, λόγω δυσκολίας στην πρόσβαση, λάβει καθυστερημένη διάγνωση, θα αντιμετωπίσει σημαντικές συνέπειες. Δηλαδή, να γίνουν πιο βαριά τα αγχώδη ή καταθλιπτικά του συναισθήματα και να αποσυρθεί ακόμα περισσότερο.
Δεν είναι μια ευθεία γραμμή αυτό, βέβαια, αλλά πρέπει να το σκεφτόμαστε σαν μια οποιαδήποτε νόσο. Αν δεν πας γρήγορα να τη θεραπεύσεις, προφανώς η αποκατάσταση είναι πιο δύσκολη.
─ Είναι το πρόβλημα της υποστελέχωσης μόνο οικονομικό ή υπάρχει έλλειμμα κινήτρων και ευκαιριών εξειδικευμένης εκπαίδευσης; Μπορούν ο δημόσιος και ο ιδιωτικός τομέας να συνεργαστούν για να λυθούν οι παθογένειες;
Σίγουρα, το Εθνικό Σύστημα Υγείας δεν είναι ελκυστικό αν λάβει κάποιος υπόψη πολλούς παράγοντες. Υπάρχουν εξαντλητικά ωράρια εργασίας και όταν κάποια υπηρεσία είναι υποστελεχωμένη σημαίνει ότι οι εφημερίες βγαίνουν από λιγότερους ανθρώπους. Από εκεί και πέρα, χρειαζόμαστε και θέσεις ειδικότητας καθώς η αναμονή είναι μεγάλη. Αν ένας νέος ιατρός στα 24 θέλει να κάνει ειδικότητα στην παιδοψυχιατρική και του πουν ότι χρειάζεται να περιμένει 5-6 χρόνια, είναι αναμενόμενο ότι θα πάει στο εξωτερικό ή ενδεχομένως θα διαλέξει άλλη ειδικότητα.
Σίγουρα υπάρχουν και σημαντικές πρωτοβουλίες, όπως για παράδειγμα η Πρωτοβουλία για την Ψυχική Υγεία Παιδιών και Εφήβων που υποστηρίζεται αποκλειστικά από το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος στο πλαίσιο της Διεθνούς Πρωτοβουλίας για την Υγεία. Στόχος της πρωτοβουλίας είναι η ενίσχυση της παρεχόμενης φροντίδας ψυχικής υγείας παιδιών και εφήβων καθώς και η ενδυνάμωση των υποδομών για την πρόληψη, αξιολόγηση και θεραπεία.
Περιλαμβάνει επιμορφώσεις για την ψυχική υγεία σε εκπαιδευτικούς, παιδιάτρους, γενικούς ιατρούς και επαγγελματίες του δικαστικού συστήματος, και εξειδικευμένες επιμορφώσεις για ψυχιάτρους παιδιών και εφήβων και ψυχολόγους σε επιστημονικά τεκμηριωμένες θεραπευτικές παρεμβάσεις. Το πρόγραμμα καταρτίζεται και υλοποιείται από ένα πανελλαδικό δίκτυο φορέων και επαγγελματιών ψυχικής υγείας του δημοσίου τομέα σε 5 πόλεις, σε συνεργασία με το Child Mind Institute της Νέας Υόρκης. Αναπτύσσεται στη βάση ενός μοντέλου σύμπραξης με το ελληνικό Δημόσιο και υλοποιείται με τη στήριξη του υπουργείου Υγείας και του υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων.
─ Μπορεί η τεχνολογία να βοηθήσει στην αποκατάσταση των δομών ψυχικής υγείας στην Ελλάδα;
Χρειαζόμαστε ένα ενιαίο σύστημα συλλογής δεδομένων. Ξέρω ότι υπάρχουν εθνικές καταγραφές για διάφορα νοσήματα, αλλά θα πρέπει να υπάρχουν πιο συγκεκριμένα για τις ψυχικές διαταραχές παιδιών και εφήβων, ώστε να βλέπουμε τι γίνεται μέσα στον χρόνο και αναλόγως να προσαρμοζόμαστε και να σχεδιάζουμε.
Εδώ είναι σημαντική και η αναφορά στην έρευνα για την ψυχική υγεία των παιδιών, εφήβων και νέων που αναμένεται να ξεκινήσει σύντομα στην Ελλάδα από το SNF Global Center for Child & Adolescent Mental Health στο Child Mind Institute, σε συνεργασία με την Πρωτοβουλία για την Ψυχική Υγεία Παιδιών & Εφήβων (CAMHI). Πρόκειται για την πρώτη εθνικά αντιπροσωπευτική έρευνα που θα καταγράψει συστηματικά την ψυχική υγεία παιδιών, εφήβων και νέων ηλικίας 3 έως 24 ετών. Στόχος είναι η αντιμετώπιση της έλλειψης αξιόπιστων δεδομένων για την Ελλάδα έτσι ώστε να υποστηριχθεί ο σχεδιασμός πολιτικών και υπηρεσιών ψυχικής υγείας.
Οι υπηρεσίες θα μπορούσαν επίσης να λειτουργούν με έναν ενιαίο τρόπο. Δηλαδή, να υπάρχει ένα πρότυπο, σεβόμενο βέβαια την κάθε περιοχή, τις ανάγκες και τα ειδικά πληθυσμιακά της χαρακτηριστικά. Σε άλλες ειδικότητες υπάρχουν πρωτόκολλα. Χρειάζεται να εφαρμοστούν και στην ψυχιατρική παιδιού και εφήβου.
─ Κοιτάζοντας την επόμενη πενταετία, ποια είναι η εκτίμησή σας για τις δομές ψυχικής υγείας; Ποιες θα πρέπει να είναι οι άμεσες προτεραιότητες;
Το πιο βασικό είναι η ισχυροποίηση της δημόσιας και της πρωτοβάθμιας φροντίδας, ώστε να μπορεί να υπάρχει ισότιμη πρόσβαση στους πολίτες. Αυτό σημαίνει στελέχωση των υπηρεσιών και συλλογή δεδομένων. Από εκεί και πέρα, υπάρχουν πολλά κοινωνικά ζητήματα που εμπλέκονται με την ψυχική υγεία. Περιμένουμε να δούμε τι θα γίνει με τα social media και το ΑΙ. Η Gen Alpha, όσοι δηλαδή γεννήθηκαν μεταξύ του 2010 και του τέλους του 2024, γεννήθηκε μέσα σε αυτές τις νέες τεχνολογίες. Δεν έχουμε πολλά και αξιόπιστα δεδομένα ακόμα, αλλά θα πρέπει να είμαστε σε επαγρύπνηση.
