Οι πόλεις του μέλλοντος δεν θα κριθούν από το πόσο «έξυπνες» θα γίνουν, ούτε από το πόσα ρομπότ, αισθητήρες και ψηφιακά συστήματα θα αποκτήσουν. Θα κριθούν από το αν θα μπορούν να αντέξουν την κλιματική κρίση, να ευθυγραμμίζονται με τις ανάγκες των ανθρώπων και -κυρίως- να συνεχίσουν να τους χωρούν.
Η Αθήνα ήδη προσφέρει μία εικονογράφηση των προβλημάτων του μέλλοντος. Παλιές πολυκατοικίες, σχεδιασμένες για άλλες εποχές, ταράτσες γεμάτες εγκαταλελειμμένο εξοπλισμό, δρόμοι που συγκρατούν τη θερμότητα της ημέρας και γειτονιές που χάνουν τους κατοίκους τους καθώς το κόστος ζωής και στέγασης αυξάνεται. Την ίδια στιγμή, ο τρόπος που εργαζόμαστε, κατοικούμε και μετακινούμαστε αλλάζει ταχύτερα από όσο μπορούν να κατασκευαστούν τα ίδια τα κτίρια.
«Στην Κίνα ήδη μπαίνεις σε ξενοδοχεία και δεν έχουν receptionist, είναι όλα robotics, σε καλωσορίζει ένα ρομπότ. Στην Ιαπωνία το ίδιο. Στην Ελλάδα θα αργήσει λίγο, αλλά εν τέλει πάντα έρχονται και εδώ».
Το ερώτημα δεν είναι μόνο το πώς θα μοιάζουν οι πόλεις του μέλλοντος αλλά το πώς σχεδιάζεις κτίρια για πενήντα χρόνια, όταν ο κόσμος αλλάζει πολύ ταχύτερα.
Το WIRED μίλησε με δύο αρχιτέκτονες που δουλεύουν σε διαφορετικές κλίμακες και φωτίζουν δύο πλευρές του ίδιου προβλήματος.
Η Μαρία Δέδα, founder και head architect του γραφείου Deda & Architects, εξετάζει πώς ένα κτίριο μπορεί να αλλάζει χρήση χωρίς να γκρεμίζεται. Ο Δημήτρης Πούλιος, αρχιτέκτων και πολεοδόμος, εταίρος στο γραφείο Thymio Papayannis + Associates (TPA) και διδάκτορας πολεοδομίας του ΕΜΠ, εξετάζει τι χρειάζεται για να αλλάξει μια ολόκληρη πόλη χωρίς να απωλέσει την επαφή με τους ανθρώπους της.
Η Δέδα χρησιμοποιεί ένα παράδειγμα για να εξηγήσει τι θεωρεί επιτυχημένο κτίριο. Θυμάται έναν καταπράσινο ουρανοξύστη στο Μιλάνο, έναν κάθετο κήπο στη μέση της πόλης, που -όταν ήρθε η κρίση- άλλαξε όψη. «Πήγαινες στο Μιλάνο και ήταν μαύρος. Δεν μπορούσαν να συντηρήσουν όλα αυτά τα φυτά. Δεν υπήρχε το κόστος, δεν ήταν εφικτό λόγω της κρίσης. Κόπηκαν όλα. Άρα κόπηκε και αυτό – ήταν ένα κτίριο με έναν μαύρο κήπο».
Σήμερα, λέει, έχει αρχίσει πάλι να ανθίζει μα το δίδαγμα για εκείνη δεν αφορά τα φυτά: «Όταν σχεδιάζουμε ένα κτίριο πρέπει να σκεφτόμαστε ότι είναι παντός καιρού. Γιατί μπορεί να υπάρχει ευημερία, μπορεί να μην υπάρχει και το πρώτο πράγμα που σταματάει να γίνεται στις πόλεις είναι η συντήρηση των κτιρίων».
Μετά τον κορονοϊό η τάση γύρισε ξανά προς τα κλειστά γραφεία. «Υπάρχει πολύ φασαρία, δεν υπάρχει ιδιωτικότητα, μιλάς πολύ περισσότερο στο τηλέφωνο. Όταν είσαι σε open plan και έχεις έναν δίπλα σου να μιλάει συνέχεια, είναι ενοχλητικό για τους άλλους».
Το κριτήριό της είναι το εξής: ένα κτίριο πρέπει να αντέχει στον χρόνο και ως χρήση και ως αισθητική, όχι να καταλήγει, μετά από δέκα χρόνια, είτε ξεπερασμένο είτε τόσο ακριβό στη συντήρηση ώστε να εγκαταλείπεται στην πρώτη οικονομική δυσκολία.
Κι εδώ ρίχνει στην κουβέντα έναν όρο: Το υβριδικό κτίριο. «Ένα μεγάλο κτίριο θέλει δύο με τρία χρόνια για να κατασκευαστεί, έως και πέντε καμιά φορά. Η συνθήκη ζωής των ανθρώπων μπορεί να αλλάξει πολύ πιο γρήγορα από αυτό». Τι είναι όμως ένα υβριδικό κτίριο; «Είναι όπως τα υβριδικά αυτοκίνητα, που μπορούν να πάνε και με βενζίνη και με μπαταρία». Στην πράξη σημαίνει μια κάτοψη που δεν δεσμεύεται από τίποτα. «Έχεις τη δυνατότητα όλων των μηχανολογικών εγκαταστάσεων σε διάφορα σημεία – κι έχεις και τα στατικά σχεδιασμένα με τέτοιον τρόπο που δεν επηρεάζουν την κάτοψη».
Ο ίδιος όροφος μπορεί να ξεκινήσει ως open plan για 200 άτομα, να γίνει 150 ή 120 θέσεις σε κλειστά γραφεία, μετά 30 διαμερίσματα, μετά 60 δωμάτια φοιτητικής εστίας ή ξενοδοχείου. Και δεν είναι υποθετικό σενάριο: μετά τον κορονοϊό η τάση γύρισε ξανά προς τα κλειστά γραφεία. «Υπάρχει πολύ φασαρία, δεν υπάρχει ιδιωτικότητα, μιλάς πολύ περισσότερο στο τηλέφωνο. Όταν είσαι σε open plan και έχεις έναν δίπλα σου να μιλάει συνέχεια, είναι ενοχλητικό για τους άλλους».
Αυτό που έκανε την ευελιξία εφικτή ήταν η συρρίκνωση του εξοπλισμού. «Παλιά είχαμε τεράστια μηχανήματα, δεν είχαμε πού να τα βάλουμε, πού να τα κρύψουμε. Ο εξοπλισμός ενός κτιρίου παίρνει πολύ μεγάλο χώρο από το κτίριο, χώρο που δεν τον ζεις εσύ».
Η συζήτηση οδηγείται σε κτίρια των οποίων οι χρήστες δεν θα είναι αποκλειστικά άνθρωποι. Η Μαρία Δέδα βλέπει τα ρομπότ να εντάσσονται στη λειτουργία του χώρου: «Για να καθαρίσει το κτίριο, να το προστατεύσει, να κάνει σέρβις, να γίνει βοηθός για κάποιον άνθρωπο».
Ήδη υπάρχουν σε επώνυμα ξενοδοχεία μοντέλα που κάνουν room service. Αναφέρει επίσης ότι ετοιμάζεται στο Σαν Φρανσίσκο ξενοδοχείο με ελάχιστο ανθρώπινο προσωπικό, υποστηριζόμενο από ρομπότ. «Στην Κίνα ήδη μπαίνεις σε ξενοδοχεία και δεν έχουν receptionist, είναι όλα robotics, σε καλωσορίζει ένα ρομπότ. Στην Ιαπωνία το ίδιο. Στην Ελλάδα θα αργήσει λίγο, αλλά εν τέλει πάντα έρχονται και εδώ».
Ο Δημήτρης Πούλιος ξεκινάει από αλλού. «Οι μεγαλύτερες προκλήσεις που έχουμε αυτή τη στιγμή στον σχεδιασμό, ιδιαίτερα στην Ελλάδα, είναι θέματα που έχουν να κάνουν με την κλιματική αλλαγή και με την κοινωνική συνοχή. Δηλαδή με τον τρόπο με τον οποίο ο κοινωνικός ιστός θα μπορέσει να διατηρηθεί και να μη χάσει την ταυτότητά του».
Τον ρωτώ ποιο στοιχείο θα ήταν αδιαπραγμάτευτο σε μια νέα γειτονιά της Αθήνας. Η απάντηση σχετίζεται με τα υλικά. «Έχουμε ένα θέμα που το είδαμε και τις προηγούμενες μέρες με τον καύσωνα: ότι οι πόλεις τον τελευταίο καιρό δεν μπορούν να ψυχθούν το βράδυ. Στο παρελθόν μπορεί να είχες υψηλή θερμοκρασία τη μέρα, αλλά το βράδυ αυτή η θερμοκρασία έπεφτε. Συγκρατείται αυτή η θερμότητα, οπότε δημιουργείται ένα περιβάλλον που δεν μπορεί να εκτονωθεί ούτε τη νύχτα». Ζητούμενο, λοιπόν, είναι υλικά που αντανακλούν αντί να απορροφούν, μαλακές επιφάνειες, χώματα, περιορισμός της ασφάλτου.
Επίσης, το αυτοκίνητο, εξηγεί, δεν είναι μόνο ζήτημα κίνησης αλλά και χώρου που καταλαμβάνει. Φέρνει το παράδειγμα ενός δρόμου δέκα μέτρων: άλλο να υπολογίζεις μια δίοδο τρεισήμισι μέτρων και άλλο να υπολογίζεις και στάθμευση. «Δεν μου δίνουν χώρο για να σχεδιάσω κάτι παραπάνω».
Το τρίτο σκέλος είναι το νερό. Σε έργο στο Χαλάνδρι το γραφείο του αξιοποίησε το Αδριάνειο υδραγωγείο και το νερό αυτής της ρωμαϊκής υποδομής για να δημιουργήσει δίκτυο μη πόσιμου νερού. «Γενικότερα η διαχείριση των υδάτων είναι βασικός πυλώνας στον σχεδιασμό».
Για τα ψηφιακά εργαλεία και την τεχνητή νοημοσύνη βλέπει την αξία: «Έχουμε πλέον τη δυνατότητα να κάνουμε αναλύσεις με πολύ μεγάλη ακρίβεια, να κάνουμε προσομοιώσεις, να μελετάμε καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζουμε. Και πραγματικά υπάρχει ανάγκη να μη γίνονται παρεμβάσεις γενικά και αόριστα ή χωρίς κριτήρια». Βλέπει όμως και το χάσμα ανάμεσα στις δυνατότητες και στη σημερινή χρήση τους.
Δίπλα στην κλιματική προσαρμογή, ο Δημήτρης Πούλιος τοποθετεί και κάτι ακόμα: «Πώς θα μπορέσουμε να διατηρήσουμε έναν κοινωνικό ιστό που έχει δώσει μια συγκεκριμένη ταυτότητα, ιδιαίτερα στην Αθήνα, όπου ήταν αυτή η μίξη των χρήσεων: κατοικία, μικρό εμπόριο, όλα αυτά που συνυπάρχουν. Πιέζονται πάρα πολλές γειτονιές και δύσκολα πλέον μπορούν οι άνθρωποι να μείνουν εκεί που έμεναν».
Προτείνει κοινωνική και προσιτή κατοικία. «Υπάρχουν πάρα πολλά εργαλεία, υπάρχει πάρα πολύ μεγάλη εμπειρία ειδικά στην Ευρώπη». Απαιτούνται όμως γη, μεγάλες επενδύσεις στην αναδιαμόρφωση του υπάρχοντος αποθέματος, καθώς και συνεργασία με τον ιδιωτικό τομέα. «Όλες οι πόλεις που έχουν πετύχει κάποια βήματα, χωρίς να τα έχουν λύσει, δηλαδή η Βαρκελώνη ή η Βιέννη, έχουν πετύχει μια κοινωνική συναίνεση γύρω από αυτά τα ζητήματα».
Στη δική του κλίμακα, έργο-δείγμα είναι η ανάπλαση του Φαληρικού Όρμου, το μητροπολιτικό πάρκο ΑΕΝΑΟΝ, που έχει περάσει πλέον στο στάδιο της σύμβασης. «Είναι ένα έργο μητροπολιτικής κλίμακας. Δηλαδή έχει να κάνει με όλη την Αθήνα». Και το τοποθετεί σε δίκτυο: με το Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, με τους δήμους Καλλιθέας και Μοσχάτου, με τον Πειραιά και το υπόλοιπο παραλιακό μέτωπο.
Η Δέδα υποστηρίζει ότι η Αθήνα είναι ήδη υβριδική, όχι κτιριακά αλλά βιωματικά. «Μπορείς το πρωί να εργαστείς και το απόγευμα να κολυμπήσεις. Άλλες πόλεις δεν έχουν αυτή τη δυνατότητα». Το κτιριακό είναι το ζητούμενο, άρα η πρότασή της ξεκινάει από τις ταράτσες.
«Φαντάσου όλα αυτά τα δώματα που είναι γκρίζα κι έχουν πάνω μηχανήματα που πλέον δεν τα χρησιμοποιεί κανείς: κεραίες, παλιοί θερμοσίφωνες, παλιές τέντες ξεχασμένες, παλιά καζάνια που μαζεύανε νερό. Πολύ περισσότερο από τα μισά, μάλλον 90%, δεν λειτουργούν». Αν το 70% γινόταν πράσινο «θα αλλάξει ο ορίζοντας της πόλης, θα αλλάξει και η θερμοκρασία. Θα ήταν στην ουσία ένα κάθετο πάρκο».
Ακολουθούν οι προσόψεις, με θερμομόνωση και νέα κουφώματα και η απομάκρυνση των κλιματιστικών από τις όψεις. Και οι πινακίδες, που για εκείνη είναι «ρύπανση αισθητική και φωτορύπανση μαζί». Για τη χρηματοδότηση φέρνει το ιταλικό μοντέλο, όπου η φοροαπαλλαγή για την ανακαίνιση όψης μοιραζόταν ιδιοκτησιακά μέσα στην πολυκατοικία. «Πριν από τρία χρόνια δεν υπήρχε εργολάβος με αυτό το πρόγραμμα στο Μιλάνο. Δεν μπορούσες να δεις εργολάβο να σου κάνει κάτι, ήταν όλοι πιεσμένοι, γιατί είχαν ανακαινιστεί άπειρες ποσότητες όψεων».
Ο χρόνος για να ολοκληρωθεί μια τριώροφη ή τετραώροφη πολυκατοικία, αν οι εργασίες είναι συντονισμένες, μπορεί να φτάσει τον ενάμιση μήνα. Το εμπόδιο συνεπώς δεν είναι τεχνικό: «Είναι η γραφειοκρατία στην Ελλάδα, στα πάντα. Θα έπρεπε κάθε δήμος να πάρει από ένα στενό και να κάνει ένα παράδειγμα. Να το δούμε όλοι».
Η ίδια εκφράζει την πεποίθηση ότι η αισθητική αλλάζει και τη συμπεριφορά μας. «Πιστεύω ότι η καλύτερη αισθητική των πόλεων βοηθάει τους ανθρώπους να είναι πιο ήρεμοι. Πιστεύω ότι και η εγκληματικότητα σε ένα πιο ωραίο περιβάλλον μειώνεται». Ως τεκμήριο φέρνει το Kassandra Center for Educational Excellence στο Κολλέγιο Ανατόλια, κτίριο που σχεδίασε το γραφείο της. Όπως λέει, χρηματοδοτήθηκε από δωρητή με επτά εκατομμύρια και, έπειτα από τρία χρόνια λειτουργίας, δεν παρουσιάζει φθορές. «Τα παιδιά μέσα στο κτίριο είναι άλλα παιδιά. Δεν είναι ότι είναι καλύτερα – σε προδιαθέτει η ατμόσφαιρα, το περιβάλλον».
Στο ερώτημα για τα επόμενα 20 χρόνια, η Μαρία Δέδα προβλέπει το αντίθετο από αυτό που βλέπει σήμερα στη δουλειά της. «Θα μικρύνουν όλα. Οι προσωπικοί μας χώροι θα είναι πιο μικροί και θα υπάρχουν πιο μεγάλοι κοινόχρηστοι και ενδιαφέροντες χώροι. Πιο μικρά τα σπίτια, πιο μεγάλα τα πάρκα». Ακούγεται σαν επιστημονική φαντασία επειδή σήμερα σχεδιάζει κατοικίες τριών και τεσσάρων χιλιάδων τετραγωνικών μέτρων: «Σχεδιάζουμε σπίτια που το νούμερό τους θα σου φέρει εγκεφαλικό». Το επιχείρημα υπέρ της συρρίκνωσης είναι δημογραφικό – αν η διάρκεια ζωής εκτιναχθεί, «δεν θα υπάρχει χώρος, δεν θα χωράμε» – και το μοντέλο είναι το σκάφος: «Πάμε σε σπίτια σχεδιασμένα όπως είναι σχεδιασμένα τα γιοτ. Θα κάνεις maximize το κάθε τετραγωνικό».
Ο Δημήτρης Πούλιος, από την πλευρά του, υποστηρίζει: «Για να κάνουμε όλα αυτά τα βήματα, πέρα από τις τεχνικές λύσεις χρειάζεται χρόνος και χρειάζονται κοινωνικές συναινέσεις. Το βασικό εμπόδιο είναι ένα έργο το οποίο δεν το έχουν υιοθετήσει οι άνθρωποι που επηρεάζονται από αυτό». Όπου υπήρχε συμπόρευση με τους δήμους, την πολιτεία και τις τοπικές κοινότητες το έργο πετύχαινε. Όπου δεν υπήρχε, δεν προχωρούσε.
Και η διαβούλευση είναι όρος εμπιστοσύνης. «Μπορεί να ακούγεται χρονοβόρο και δύσκολο, αλλά πίστεψέ με, είναι αναγκαίο, για να μπορεί να υπάρχει και διαφάνεια σε αυτά που κάνουμε. Γιατί ζούμε σε ένα πλαίσιο όπου υπάρχει πολύ μεγάλη καχυποψία».
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
