Τον Σεπτέμβριο του 2024, μια ομάδα ανθρώπων βρέθηκαν στο τμήμα επειγόντων περιστατικών της παραθαλάσσιας πόλης Φάνο της Ιταλίας με μυστηριώδη συμπτώματα: εξάνθηματα στα χέρια και τα πόδια, πυρετό, ναυτία και διάρροια.
Οι γιατροί έκαναν διάφορες εξετάσεις μέχρι που μία βγήκε θετική στον δάγκειο πυρετό, μια ιογενή λοίμωξη που μεταδίδεται από τα κουνούπια, συνήθως σε τροπικές περιοχές του κόσμου. Εξέτασαν και τους άλλους ασθενείς και, πράγματι, είχαν και αυτοί δάγκειο πυρετό. Το περίεργο; Κανένας από τους ασθενείς δεν είχε ταξιδέψει πρόσφατα σε χώρα όπου θα περίμενε να κολλήσει δάγκειο πυρετό. Το μόνο κοινό τους ήταν ότι είχαν επισκεφθεί μια συγκεκριμένη γειτονιά στο Φάνο.
Σε έναν κόσμο που υπερθερμαίνεται, οι λεγόμενες τροπικές ασθένειες δεν περιορίζονται πλέον στις τροπικές περιοχές και οι ερευνητές αναμένουν ότι αυτή η τάση θα συνεχιστεί.
Καθώς η κλιματική αλλαγή αυξάνει τις θερμοκρασίες σε όλη την Ευρώπη, τα ξενικά κουνούπια εξαπλώνονται και μεταφέρουν νόσους που οι Ευρωπαίοι σκέφτονταν μόνο όταν ταξίδευαν σε άλλες ηπείρους. Η περίπτωση στο Φάνο δεν ήταν η πρώτη φορά που εντοπίστηκε επιδημία του δάγκειου πυρετού στην ηπειρωτική Ευρώπη, αλλά ήταν σημαντικά μεγαλύτερη από προηγούμενα περιστατικά, με 199 κρούσματα να εντοπίζονται από τα μέσα Αυγούστου μέχρι τα μέσα Οκτωβρίου του 2024.
Τα τελευταία χρόνια, ευρωπαϊκές χώρες έχουν αναφέρει επιδημίες και άλλων ιών που μεταδίδονται από κουνούπια, όπως ο τσικουνγκούνια – μια επώδυνη ασθένεια που προκαλεί πρήξιμο στις αρθρώσεις – καθώς και ο ιός του Δυτικού Νείλου. Σε έναν κόσμο που υπερθερμαίνεται, οι λεγόμενες τροπικές ασθένειες δεν περιορίζονται πλέον στις τροπικές περιοχές και οι ερευνητές αναμένουν ότι αυτή η τάση θα συνεχιστεί.
Ο συνήθης ύποπτος είναι το κουνούπι Aedes albopictus, γνωστό ως ασιατικό κουνούπι-τίγρης (ή απλά κουνούπι-τίγρης, δεδομένου ότι πλέον βρίσκεται σε όλες τις ηπείρους). Σε αντίθεση με πολλά είδη κουνουπιών, τσιμπάει τόσο την ημέρα όσο και τη νύχτα.
Το κουνούπι-τίγρης έχει ήδη πληθυσμούς σε όλη την Ευρώπη, ιδιαίτερα στον νότο, και μπορούμε να περιμένουμε ότι θα μετακινηθεί και βόρεια, σύμφωνα με τον Riccardo Moretti, ανώτερο ερευνητή στην Ιταλική Εθνική Υπηρεσία Νέων Τεχνολογιών, Ενέργειας και Βιώσιμης Οικονομικής Ανάπτυξης, ο οποίος μελετά τα κουνούπια-τίγρεις εδώ και 20 χρόνια.
Αυτή τη στιγμή, τα κρούσματα ασθενειών που μεταδίδονται από κουνούπια στην Ευρώπη τείνουν να εμφανίζονται προς το τέλος του καλοκαιριού.
Το κουνούπι-τίγρης ευδοκιμεί μεταξύ 20 και 30 βαθμών Κελσίου, αλλά μπορεί ακόμα να επιβιώσει και στους 10 βαθμούς. «Αυτή τη στιγμή υπάρχουν ήδη οι συνθήκες που θα μπορούσαν να επιτρέψουν την εξάπλωση του κουνουπιού-τίγρη, ακόμη και στην Αγγλία», λέει ο Moretti. Προς το παρόν, αυτές οι συνθήκες ευδοκιμούν κάποιες μέρες τον χρόνο στις βόρειες ευρωπαϊκές χώρες. Αλλά πιο νότια, όπως στην Ελλάδα, η περίοδος των κουνουπιών μεγαλώνει. Ο Moretti αναφέρει ότι οι ερευνητές έχουν βρει ενήλικα κουνούπια να πετούν μέχρι τον Δεκέμβριο και να επανεμφανίζονται ήδη από τον Μάρτιο – περνούν τον χειμώνα ως αυγά. «Υπάρχει κίνδυνος τα επόμενα χρόνια να έχουμε έναν πληθυσμό ικανό να επιβιώσει καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους», λέει ο Moretti.
Αυτή τη στιγμή, τα κρούσματα ασθενειών που μεταδίδονται από κουνούπια στην Ευρώπη τείνουν να εμφανίζονται προς το τέλος του καλοκαιριού. Αυτό συμβαίνει όταν τα κουνούπια-τίγρεις είναι τα επικρατέστερα, και είναι επίσης η περίοδος που οι περισσότεροι άνθρωποι επιστρέφουν από ταξίδια. Κάποιος φέρνει εν αγνοία του μια λοίμωξη που δεν υπάρχει στην Ευρώπη – για παράδειγμα, δάγκειο πυρετό – και τσιμπιέται από ένα κουνούπι-τίγρη. Το κουνούπι στη συνέχεια τσιμπάει άλλους ανθρώπους και η ασθένεια εξαπλώνεται τοπικά.
Όσο, όμως, ο καιρός κρυώνει, τα κουνούπια γίνονται λιγότερο δραστήρια και τα κρούσματα υποχωρούν. Εάν όμως η περίοδος των κουνουπιών διαρκεί περισσότερο, πιθανότατα θα έχουμε περισσότερες μολύνσεις. Σύμφωνα με τον Moretti, τελικά υπάρχει ο κίνδυνος τροπικές ασθένειες όπως ο δάγκειος πυρετός να γίνουν ενδημικές σε μέρη της Ευρώπης, που σημαίνει ότι η ασθένεια θα είναι πάντα εκεί.
«Είναι εντελώς διαφορετικό να αντιμετωπίζεις ευκαιριακές περιπτώσεις μετάδοσης ιών και διαφορετικό να αντιμετωπίζεις μια μόνιμη κατάσταση δυνατότητας μετάδοσης», σημειώνει.
Μια μελέτη διαπίστωσε ότι οι συνθήκες που απαιτούνται για να μεταδώσουν τα κουνούπια-τίγρεις τον τσικουνγκούνια ήταν πιο ψυχρές από ό,τι πιστεύαμε προηγουμένως. Τα κουνούπια μπορούν να διαδώσουν τον ιό μόλις στους 14 βαθμούς Κελσίου αντί για τους 16, πράγμα που σημαίνει ότι επιδημίες θα μπορούσαν να εμφανιστούν στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες και για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα.
Όταν κάνει υπερβολική ζέστη – πάνω από 35 βαθμούς Κελσίου – τα κουνούπια-τίγρεις δυσκολεύονται να επιβιώσουν. Η Νότια Γαλλία και η Ισπανία, που επηρεάστηκαν από πρόσφατους καύσωνες και δασικές πυρκαγιές, ενδέχεται στην πραγματικότητα να έχουν λιγότερα κουνούπια φέτος.
«Αυτή η διαφορά των δύο βαθμών έχει μεγάλη σημασία όταν μιλάμε για την παγκόσμια θέρμανση», λέει ο Sandeep Tegar, μοντελοποιητής επιδημιολογίας στο Κέντρο Οικολογίας και Υδρολογίας στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο οποίος ηγήθηκε της μελέτης.
Αν και οι υψηλότερες θερμοκρασίες μπορούν γενικά να δημιουργήσουν καλύτερες συνθήκες για τα κουνούπια, η ιστορία δεν σταματά εκεί. Όταν κάνει υπερβολική ζέστη – πάνω από 35 βαθμούς Κελσίου – τα κουνούπια-τίγρεις δυσκολεύονται να επιβιώσουν. Η Νότια Γαλλία και η Ισπανία, που επηρεάστηκαν από πρόσφατους καύσωνες και δασικές πυρκαγιές, ενδέχεται στην πραγματικότητα να έχουν λιγότερα κουνούπια φέτος, σύμφωνα με τον Frederic Bartumeus, οικολογικό ερευνητή στο Ισπανικό Επιστημονικό Κέντρο CEAB. «Δεν ήταν μια καλή περίοδος για τα κουνούπια σε αυτές τις περιοχές, επειδή κάνει υπερβολική ζέστη και είναι πολύ ξηρά», λέει.
Η βροχή είναι επίσης σημαντική, καθώς τα κουνούπια χρειάζονται στάσιμο νερό για να αναπαραχθούν: εκεί γεννούν τα αυγά τους και εκεί αναπτύσσονται οι προνύμφες. «Αν βρέχει πολύ λίγο, δεν υπάρχουν επαρκείς χώροι αναπαραγωγής», εξηγεί ο Felipe Colón González, επικεφαλής τεχνολογίας και εμπειρογνώμονας για το κλίμα και τις μολυσματικές ασθένειες στο Ίδρυμα Υγείας Wellcome, στο Ηνωμένο Βασίλειο. «Αλλά αν βρέχει πάρα πολύ, τότε μπορεί να παρασυρθούν και να καταστραφούν οι χώροι αναπαραγωγής των κουνουπιών», προσθέτει.
Η υγρασία παίζει επίσης μεγάλο ρόλο. Πέραν των κουνουπιών, οι κλιματικές συνθήκες μπορούν να έχουν διαφορετικές επιπτώσεις στους ιούς που μεταφέρουν, καθώς και στη συμπεριφορά των ανθρώπων – ένας σημαντικός παράγοντας για την εξάπλωση της ασθένειας. Όλα αυτά κάνουν τη μοντελοποίηση των μοτίβων των κουνουπιών και των ασθενειών που μεταδίδουν πιο σύνθετη, γι’ αυτό και η συνεχής επιτήρηση είναι υψίστης σημασίας.
Ίσως είναι δυνατό να μειωθούν οι πληθυσμοί των κουνουπιών αν εντοπιστούν αρκετά νωρίς. Ο Moretti είναι μέλος μιας ομάδας που πραγματοποίησε πρόσφατα ένα πείραμα για τον έλεγχο του κουνουπιού-τίγρη στην Ιταλία, απελευθερώνοντας περισσότερα από ένα εκατομμύριο αναπαραγωγικά ασύμβατα αρσενικά κουνούπια – όταν ζευγαρώνουν, το θηλυκό γεννά στείρα αυγά. Αυτό μείωσε σημαντικά τον αριθμό των γόνιμων αυγών των κουνουπιών στην περιοχή. Ωστόσο, η εκτροφή κουνουπιών σε εξειδικευμένο εργοστάσιο ήταν ακριβή. Τα κουνούπια εκτράφηκαν στο Μαϊάμι από το πρόγραμμα Debug της Google και στάλθηκαν στην Ιταλία.
Σε κάθε περίπτωση, σύμφωνα με τον Moretti, θα ήταν αδύνατο να εξαλειφθούν τελείως τα κουνούπια καθώς είναι υπερβολικά αποτελεσματικά στην αποίκιση νέων περιοχών. «Αλλά αυτό που είναι σημαντικό είναι να μειωθούν δραστικά οι κίνδυνοι μετάδοσης τροπικών ιών», τονίζει.
Τα αξιόπιστα συστήματα δημόσιας υγείας και ενημέρωσης σημαίνουν ότι, μέχρι στιγμής, τα κρούσματα ασθενειών που μεταδίδονται από κουνούπια έχουν παραμείνει χαμηλότερα από ό,τι σε άλλες περιοχές του κόσμου με παρόμοιο κλίμα.
Ο Colón González αναφέρει ότι η κύρια δοκιμασία για τις ευρωπαϊκές χώρες είναι το αν τα συστήματα δημόσιας υγείας μπορούν να αποτρέψουν τις μεμονωμένες επιδημίες από το να εξελιχθούν σε μεγάλες κρίσεις. «Μια κοινή παρανόηση είναι ότι η ετοιμότητα αφορά κυρίως την πρόβλεψη των επιδημιών», λέει. «Στην πραγματικότητα, η ετοιμότητα αφορά τη δημιουργία του συστήματος που επιτρέπει στις υποδομές δημόσιας υγείας να αντιδρούν αποτελεσματικά όταν εμφανίζονται οι κίνδυνοι», υπογραμμίζει.
Στο πλαίσιο αυτό, η Ευρώπη έχει ένα πλεονέκτημα. Τα αξιόπιστα συστήματα δημόσιας υγείας και ενημέρωσης σημαίνουν ότι, μέχρι στιγμής, τα κρούσματα ασθενειών που μεταδίδονται από κουνούπια έχουν παραμείνει χαμηλότερα από ό,τι σε άλλες περιοχές του κόσμου με παρόμοιο κλίμα.
Καθώς τα ξενικά κουνούπια συνεχίζουν να εγκαθίστανται σε όλη την ήπειρο, οι Ευρωπαίοι ίσως χρειαστεί να συνηθίσουν να λαμβάνουν τα είδη των προφυλάξεων που έχουν συνηθίσει οι άνθρωποι στις τροπικές περιοχές. Στην Ισπανία, ο Bartumeus έχει ήδη σίτες στα παράθυρά του και αδειάζει τακτικά το στάσιμο νερό, όπως αυτό που μένει στις γλάστρες. Χρησιμοποιεί αντικουνουπικό και φοράει μακρύ παντελόνι αν πρόκειται να βγει έξω το βράδυ. «Απλά πράγματα όπως αυτά, αυτό είναι το μόνο που μπορείς να κάνεις», λέει.
Σύντομα, το κουνούπι-τίγρης ενδέχεται να αποκτήσει «παρέα». Ένα άλλο ξενικό είδος, το Aedes aegypti, ή κουνούπι του κίτρινου πυρετού, έχει ήδη πληθυσμούς στην Κύπρο και στη Μαδέρα. Όπως υποδηλώνει το όνομά του, μπορεί να μεταδώσει τον κίτρινο πυρετό, αλλά μεταφέρει επίσης δάγκειο πυρετό, τσικουνγκούνια και ιό Ζίκα. Τα κουνούπια του κίτρινου πυρετού δεν αντέχουν τόσο χαμηλές θερμοκρασίες όσο το κουνούπι-τίγρης, αλλά κάνουν περιστασιακές «εξορμήσεις» στα βόρεια, πιθανότατα μεταφέροντας «εμπορεύματα». Ο πιο πρόσφατος προορισμός τους ήταν ένας ΣΕΑ στο Λουξεμβούργο.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε αρχικά στο WIRED US και μεταφράστηκε από τα αγγλικά.
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
