Όταν σκεφτόμαστε τους κινδύνους της κλιματικής κρίσης, συχνά φανταζόμαστε βιβλικές καταστροφές. Πλημμύρες, τυφώνες, τεράστιες φωτιές. Όμως, υπάρχει μια απειλή της υπερθέρμανσης του πλανήτη που είναι βουβή, αόρατη και εξαιρετικά αποτελεσματική. Είναι ο καύσωνας.
Η πρόσφατη είδηση για τους 10.000 θανάτους στην Ευρώπη κατά τη διάρκεια του καύσωνα στα τέλη Ιουνίου σημαίνει συναγερμό.
Το νούμερο προέρχεται από το EuroMOMO, το ευρωπαϊκό δίκτυο παρακολούθησης θνησιμότητας που στηρίζουν το ECDC και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας. Την εβδομάδα 22–28 Ιουνίου, όταν ο καύσωνας κορυφώθηκε σε Γαλλία, Ισπανία και Βρετανία, καταγράφηκαν 10.650 θάνατοι πάνω από το αναμενόμενο. Πάνω από 9.000 αφορούσαν ανθρώπους 65 ετών και άνω.
Οι περισσότεροι θάνατοι σε καύσωνα δεν καταγράφονται ως «θάνατοι από ζέστη», αλλά από καρδιακή ή αναπνευστική ανεπάρκεια. Η ζέστη δεν φαίνεται στα στατιστικά και είναι ο λόγος που μιλάμε για «υπερβάλλουσα θνησιμότητα» αντί για έναν καθαρό αριθμό θυμάτων.
Η λίστα περιλαμβάνει θανάτους από διάφορες αιτίες, όμως οι επιστήμονες υπογραμμίζουν πως δεν υπήρχαν άλλοι γνωστοί σημαντικοί παράγοντες που θα μπορούσαν να έχουν συμβάλει στην απότομη αύξηση των υπερβολικών θανάτων στους 10.650 εκείνη την εβδομάδα.
Ο ΠΟΥ εκτιμά ότι, μεταξύ 2000 και 2019, περίπου 489.000 άνθρωποι πέθαιναν κάθε χρόνο παγκοσμίως από τη ζέστη – το 36% εκ των οποίων στην Ευρώπη. Η θνησιμότητα από ζέστη στους άνω των 65 αυξήθηκε κατά περίπου 85% ανάμεσα στις περιόδους 2000–2004 και 2017–2021. Και οι επιστήμονες του World Weather Attribution υπολόγισαν ότι ο φετινός καύσωνας του Ιουνίου θα ήταν «πρακτικά αδύνατος» χωρίς την ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή. Σε ξεχωριστή μελέτη για Αγγλία και Ουαλία, από τα 2.700 θύματα Μαΐου–Ιουνίου, το 42% αποδόθηκε στην επιπλέον ζέστη που πρόσθεσε η υπερθέρμανση του πλανήτη.
Η ζέστη σκοτώνει με πολλούς, διαφορετικούς τρόπους. Οι ειδικοί εξηγούν ότι δεν λειτουργεί μόνο ως άμεση αιτία θανάτου. Συχνά επιταχύνει ή επιδεινώνει ήδη υπάρχοντα προβλήματα υγείας.
Αλλά πώς ακριβώς μας σκοτώνει ο καύσωνας; Ποιους επηρεάζει περισσότερο και πώς μπορούμε να προστατευτούμε;
Το σύστημα ψύξης και το όριό του
Το σώμα λειτουργεί σε μια θερμοκρασιακή ζώνη γύρω στους 37°C. Όταν το περιβάλλον ζεσταίνεται, ενεργοποιεί δύο βασικές άμυνες: στέλνει περισσότερο αίμα προς το δέρμα για να αποβάλει θερμότητα, και ιδρώνει. Ο ιδρώτας είναι το βασικό όπλο. Καθώς εξατμίζεται, απορροφά θερμότητα από το δέρμα και ρίχνει τη θερμοκρασία.
Σε υγρό αέρα ο ιδρώτας δεν εξατμίζεται, αλλά μένει πάνω σου. Γι’ αυτό ένας υγρός καύσωνας 35°C μπορεί να είναι πιο επικίνδυνος από έναν ξηρό 40°C.
Οι επιστήμονες μετρούν αυτόν τον συνδυασμό με τη θερμοκρασία υγρού βολβού, με ένα θερμόμετρο τυλιγμένο σε βρεγμένο πανί, που δείχνει πόσο μπορεί να σε δροσίσει η εξάτμιση. Για δεκαετίες το θεωρητικό ανώτατο όριο επιβίωσης θεωρούνταν οι 35°C σε θερμοκρασία υγρού βολβού. Πρόσφατες μελέτες, όμως, δείχνουν ότι για τους περισσότερους υγιείς ανθρώπους το πραγματικό όριο βρίσκεται χαμηλότερα, γύρω στους 31°C. Πάνω από εκεί, το σώμα δεν μπορεί να ξεφορτωθεί τη θερμότητα που παράγει.
Όταν αυτό συμβεί, ανοίγουν έξι διαδρομές προς τον θάνατο.
Η καρδιά
Η πιο συχνή αιτία θανάτου σχετίζεται με την καρδιά. Για να στείλει αίμα στο δέρμα, η καρδιά πρέπει να δουλέψει πιο σκληρά -μεγαλύτερος καρδιακός ρυθμός, μεγαλύτερη πίεση στο κυκλοφορικό. Ταυτόχρονα, η εφίδρωση αδειάζει τον οργανισμό από υγρά, το αίμα «πυκνώνει» και η πίεση πέφτει. Για μια υγιή καρδιά είναι διαχειρίσιμο. Για μια καρδιά με στεφανιαία νόσο, μπορεί να πυροδοτήσει έμφραγμα ή αρρυθμία.
Γι’ αυτό οι περισσότεροι θάνατοι σε καύσωνα δεν καταγράφονται ως «θάνατοι από ζέστη», αλλά από καρδιακή ή αναπνευστική ανεπάρκεια. Η ζέστη δεν φαίνεται στα στατιστικά και είναι ο λόγος που μιλάμε για «υπερβάλλουσα θνησιμότητα» αντί για έναν καθαρό αριθμό θυμάτων.
Δεν είναι τυχαίο ότι τα περισσότερα πιστοποιητικά θανάτου σε περιόδους καύσωνα γράφουν έμφραγμα, καρδιακή ανεπάρκεια ή εγκεφαλικό.
Η θερμοπληξία
Η θερμοπληξία είναι το σημείο όπου το σύστημα ψύξης καταρρέει ολοκληρωτικά. Όταν η εσωτερική θερμοκρασία περάσει τους 40°C, σημαίνει συναγερμός, καθώς ο θερμορυθμιστικός μηχανισμός του εγκεφάλου καταρρέει και αδυνατεί να ψύξει τον οργανισμό. Υπό ακραία έκθεση, ο πυρήνας του σώματος μπορεί να ανέβει πάνω από αυτό το όριο μέσα σε 10 με 20 λεπτά.
Το πιο ύπουλο χαρακτηριστικό είναι το πώς χτυπά τον εγκέφαλο. Το θύμα μπερδεύεται, γίνεται επιθετικό ή αποπροσανατολισμένο, χάνει τις αισθήσεις του -συχνά χωρίς να καταλαβαίνει τι του συμβαίνει.
Στο κυτταρικό επίπεδο, η εικόνα είναι βίαιη. Η υπερβολική θερμότητα αρχίζει να μετουσιώνει τις πρωτεΐνες -τις ξεδιπλώνει και τις κάνει να συσσωματώνονται, όπως πήζει το ασπράδι του αυγού στο τηγάνι. Τα κύτταρα ενεργοποιούν πρωτεΐνες θερμικού σοκ σε μια απεγνωσμένη προσπάθεια άμυνας, αλλά καθώς η βλάβη μεγαλώνει, πυροδοτούνται μηχανισμοί κυτταρικού θανάτου. Απελευθερώνονται μόρια που ενεργοποιούν το ανοσοποιητικό, ξεσπά συστημική φλεγμονή, και σιγά σιγά αρχίζουν να αποτυγχάνουν πολλαπλά όργανα -ήπαρ, νεφρά, εγκέφαλος, μηχανισμός πήξης του αίματος.
Το πιο ύπουλο χαρακτηριστικό είναι το πώς χτυπά τον εγκέφαλο. Το θύμα μπερδεύεται, γίνεται επιθετικό ή αποπροσανατολισμένο, χάνει τις αισθήσεις του -συχνά χωρίς να καταλαβαίνει τι του συμβαίνει.
Νεφρική ανεπάρκεια
Η τρίτη διαδρομή αφορά κυρίως όσους δουλεύουν ή αθλούνται στη ζέστη. Η βαριά αφυδάτωση, σε συνδυασμό με τη διάσπαση μυϊκού ιστού (ραβδομυόλυση), απελευθερώνει πρωτεΐνες στο αίμα που φράζουν τα νεφρά. Το αποτέλεσμα είναι οξεία νεφρική βλάβη. Η ίδια μηχανή που σε προστατεύει είναι αυτή που, όταν ξεπεραστούν τα όρια, γυρίζει εναντίον σου.
Οι πνεύμονες
Ο καύσωνας δεν χτυπά μόνο την καρδιά. Δηλητηριάζει και τον αέρα που αναπνέεις. Κάτω από την έντονη ηλιακή ακτινοβολία και τη ζέστη, οι ρύποι της πόλης αντιδρούν χημικά και παράγουν υψηλές συγκεντρώσεις τροποσφαιρικού όζοντος -όζοντος κοντά στο έδαφος, εκεί που το εισπνέεις. Η ζέστη, με άλλα λόγια, λειτουργεί σαν χημικός καταλύτης. Παράλληλα, η άπνοια εγκλωβίζει τα αιωρούμενα μικροσωματίδια (PM2.5) κοντά στο έδαφος, και ο στάσιμος αέρας γίνεται ένα τοξικό κοκτέιλ.
Για να δροσιστεί, ο οργανισμός αναπνέει πιο γρήγορα και έτσι ρουφά αυτό το μείγμα βαθύτερα στους πνεύμονες. Σε ανθρώπους με άσθμα, ΧΑΠ ή χρόνια αναπνευστικά, το αποτέλεσμα είναι βρογχόσπασμος, φλεγμονή και οξεία δύσπνοια που μπορεί να εκδηλωθεί μέσα σε ώρες. Ο ήδη επιβαρυμένος οργανισμός καλείται να κάνει δύο πράγματα ταυτόχρονα, να αναπνεύσει και να ρυθμίσει τη θερμοκρασία του, και συχνά δεν τα καταφέρνει σε κανένα.
Η χημική κατάρρευση
Ο ιδρώτας είναι το όπλο, αλλά έχει βαρύ τίμημα: δεν χάνεις μόνο νερό, χάνεις και το χημικό «λογισμικό» των κυττάρων σου, τους ηλεκτρολύτες. Ο ιδρώτας είναι πλούσιος κυρίως σε νάτριο και, σε μικρότερο βαθμό, κάλιο. Η συνεχής απώλειά τους, μαζί με την πτώση του όγκου του αίματος, ρίχνει απότομα την πίεση και μειώνει την αιμάτωση του εγκεφάλου.
Στους ηλικιωμένους το πρόβλημα διπλασιάζεται, γιατί ο μηχανισμός της δίψας ατονεί. Δεν αντιλαμβάνονται ότι αφυδατώνονται, ενώ συχνά δυσκολεύονται να φτάσουν οι ίδιοι σε ένα ποτήρι νερό. Τα πρώτα σημάδια είναι ζάλη, μυϊκές κράμπες, λιποθυμία, σύγχυση. Αν η ισορροπία δεν αποκατασταθεί, η αφυδάτωση εξελίσσεται αθόρυβα σε υποογκαιμικό σοκ -την κατάρρευση της ίδιας της κυκλοφορίας του αίματος.
Το μυαλό που σβήνει
Η θερμική πίεση δεν χρειάζεται να σε στείλει στο νοσοκομείο για να σε σκοτώσει. Πολύ πριν φτάσεις εκεί, μπορεί να θολώσει την κρίση σου την κρίσιμη στιγμή. Καθώς η εσωτερική θερμοκρασία ανεβαίνει και το αίμα ανακατευθύνεται προς το δέρμα, ο εγκέφαλος μένει με λιγότερους πόρους. Πέφτει η προσοχή, θολώνει η σκέψη, επιβραδύνεται ο χρόνος αντίδρασης. Πρόκειται για λειτουργική επιβάρυνση που, στο τιμόνι ή σε μια σκαλωσιά, αρκεί.
Και είναι μετρήσιμη. Σε μελέτη σε εργάτες εξωτερικού χώρου στη νότια Ιταλία, ο χρόνος αντίδρασης χειροτέρεψε κατά περίπου 17% και η μνήμη έπεσε πάνω από 20% μετά από βάρδια σε υψηλή ζέστη. Στην Καταλονία, κάθε βαθμός Κελσίου στην ημερήσια μέγιστη θερμοκρασία ανέβασε τον κίνδυνο τροχαίου κατά περίπου 1%. Το «γνωσιακό blackout» μεταφράζεται σε τροχαία, πτώσεις και εργατικά ατυχήματα που δεν καταγράφονται ποτέ ως «θάνατοι από ζέστη» -άλλο ένα κομμάτι του κρυμμένου απολογισμού. Οι πιο εκτεθειμένοι είναι όσοι δουλεύουν στον ήλιο: οικοδόμοι, αγρότες, διανομείς.
Πώς προστατεύεσαι;
Η προστασία δεν απαιτεί απαραίτητα εξοπλισμό. Κυρίως απαιτεί να πάρεις τη ζέστη στα σοβαρά πριν εμφανιστούν συμπτώματα.
Το πρώτο είναι η δροσιά. Κλιματισμός όπου υπάρχει. Όπου δεν υπάρχει, κλειστά παντζούρια και κουρτίνες τις ώρες αιχμής, δροσερά ντους ή μπάνια, υγρές πετσέτες στο σώμα, και επίσκεψη σε δροσερό χώρο, όπως εμπορικό κέντρο ή βιβλιοθήκη. Προσοχή σε μια παρανόηση: σε ακραία ζέστη ο ανεμιστήρας δεν είναι επαρκής ψύξη, γιατί απλώς κυκλοφορεί καυτό αέρα. Απόφυγε επίσης τον φούρνο και την κουζίνα, που ανεβάζουν τη θερμοκρασία του σπιτιού.
Η θερμική εξάντληση είναι η προειδοποίηση: έντονη εφίδρωση, ζάλη, αδυναμία, κράμπες, ναυτία, κρύο και κολλώδες δέρμα. Εδώ σταματάς, πας σε δροσερό μέρος, ξαπλώνεις, πίνεις νερό, δροσίζεσαι. Αν δεν βελτιωθεί μέσα σε μία ώρα, ζητάς ιατρική βοήθεια.
Το δεύτερο είναι η ενυδάτωση. Μικρές γουλιές νερού συνεχώς, χωρίς να περιμένεις να διψάσεις. Απόφυγε το αλκοόλ, που αφυδατώνει. Αν παίρνεις διουρητικά ή έχεις περιορισμό υγρών από τον γιατρό σου, ρώτησέ τον πόσο πρέπει να πίνεις σε καύσωνα, αντί να το αποφασίσεις μόνος σου.
Το τρίτο είναι η αποφυγή της έκθεσης: όχι έντονη σωματική δραστηριότητα τις θερμές ώρες, ελαφριά και ανοιχτόχρωμα ρούχα, καπέλο, αντηλιακό. Και ένας κανόνας χωρίς εξαιρέσεις: ποτέ κανένα παιδί, ηλικιωμένος ή ζώο μέσα σε σταθμευμένο αυτοκίνητο, ούτε για ένα λεπτό.
Το τέταρτο είναι η επικοινωνία. Οι περισσότεροι ηλικιωμένοι που πεθαίνουν σε καύσωνα ζουν μόνοι. Ένα τηλεφώνημα ή μια επίσκεψη σε ηλικιωμένο συγγενή ή γείτονα κάνει τη διαφορά.
Η θερμική εξάντληση είναι η προειδοποίηση: έντονη εφίδρωση, ζάλη, αδυναμία, κράμπες, ναυτία, κρύο και κολλώδες δέρμα. Εδώ σταματάς, πας σε δροσερό μέρος, ξαπλώνεις, πίνεις νερό, δροσίζεσαι. Αν δεν βελτιωθεί μέσα σε μία ώρα, ζητάς ιατρική βοήθεια.
Η θερμοπληξία είναι η έκτακτη ανάγκη: σύγχυση, παράξενη συμπεριφορά, λιποθυμία, καυτό δέρμα (ξηρό ή, αντίθετα, με έντονο ιδρώτα), γρήγορος σφυγμός, θερμοκρασία σώματος πάνω από 40°C. Εδώ καλείς αμέσως ασθενοφόρο. Και δεν περιμένεις άπραγος: μετακίνησε το άτομο στη δροσιά, ρίξε κρύο νερό στο σώμα, βάλε βρεγμένες πετσέτες, πάγο στις μασχάλες και τον αυχένα. Η ψύξη μέσα στα πρώτα 30 λεπτά είναι καθοριστική για την επιβίωση.
Τον περασμένο Ιούνιο, τις οκτώ εβδομάδες πριν από τον καύσωνα, η Ευρώπη μετρούσε 500 λιγότερους θανάτους την εβδομάδα από το φυσιολογικό. Χρειάστηκε μία εβδομάδα ζέστης για να γίνουν 10.650 περισσότεροι. Η διαφορά ανάμεσα σε αυτούς τους δύο αριθμούς μπορεί να κριθεί σε ένα ποτήρι νερό, ένα κλειστό παντζούρι και ένα τηλεφώνημα.
