Αντιλαμβάνομαι ότι για κάποιον που απολαμβάνει δημοφιλία τέτοιου μεγέθους και μπορεί να μετατρέψει ακόμα και μια βιογραφία επιστήμονα σε μπλοκμπάστερ γιγατόνων, είναι οριακά αδόκιμο να κάνουμε λόγο περί παρεξηγημένου δημιουργού, ωστόσο η εκτίμηση που μεταφράζεται σε εισιτήρια και η επακόλουθη αποδοχή δεν συνοδεύονται απαραίτητα από τη δέουσα αποτίμηση – μπορεί μια ταινία να αγαπηθεί και για τους λάθος λόγους, σκεφτείτε πόσοι φαν παρερμηνεύουν μέχρι σήμερα το Fight Club, αγνοώντας τον εμφανή σατιρικό και επικριτικό του τόνο. Το ζήτημα σηκώνει ένα άλλο κείμενο, διαφορετικής φύσης και κατεύθυνσης. Για τις ανάγκες του παρόντος θα περιοριστώ στην προσπάθεια να καταρριφθεί μιας πολύ μεγάλη παρεξήγηση γύρω από το σινεμά του Κρίστοφερ Νόλαν.
Μία από τις συνήθεις κατηγορίες που δέχεται ο σκηνοθέτης, είναι ότι το σινεμά του είναι πάρα πολύ ψυχρό. «Δεν έχουν συναίσθημα οι ταινίες του Νolan», διαβάζεις στα σοσιομιντιακά σχόλια από επικριτές. Καταρχάς υπάρχουν δεκάδες σπουδαίες ταινίες που είναι «ψυχρές» και «δεν έχουν συναίσθημα», δεν αντιλαμβανόμαστε γιατί αυτό είναι απαραίτητα πρόβλημα μιας ταινίας ή ενός σκηνοθετικού τρόπου, ωστόσο στην περίπτωση του Nolan διαφωνούμε ριζικά. Το σινεμά του έχει πολύ συναίσθημα και, παρά την εξεζητημένη πλοκή και τη δαιδαλώδη αφήγηση, απευθύνεται πρωτίστως εκεί – στο συναίσθημα.
Παρά τους παραλληλισμούς με τον Kubrick, στην πραγματικότητα ο Nolan ίσως είναι περισσότερο ένας Spielberg τον καιρών μας, ένας παραμυθάς που θέλει να αφηγηθεί ιστορίες με ισχυρό συναισθηματικό υπόβαθρο, το οποίο μόνο μέσω της ογκώδους πληροφορίας, της τεχνοκρατικής επεξήγησης και, ναι, της εξεζητημένης αφήγησης θα κάμψει τις αναστολές του και θα αφεθεί να συγκινηθεί.
Θα ξεκινήσουμε πρώτα από το περιεχόμενο. Ο Nolan είναι, στα μάτια μας, ένας μεγάλος ρομαντικός. Πιστεύει στον άνθρωπο. Πιστεύει στην εγγενή καλοσύνη του που τελικά θα επικρατήσει, έστω και την ύστατη στιγμή. Θυμίζουμε ότι πήρε το νορβηγικό Insomnia, που έχει ένα από τα πιο μαυρόψυχα φινάλε των ‘90s, και το αναποδογύρισε, βάζοντας τον ταλανισμένο από ενοχές Αl Pacino να κάνει το σωστό πριν κλείσει τα μάτια του, προτρέποντας την επόμενη γενιά – η Hilary Swank – να ακολουθήσει τον δρόμο της αρετής. Στο Dark Knight μετά από περίπου δυο ώρες αβάσταχτου νιχιλισμού, εκεί που περιμένουμε όλοι την μεγάλη καταστροφή και τον θρίαμβο του Joker, οι πολίτες του Gotham κονιορτοποιούν το αρρωστημένο κοινωνικό πείραμα του, επιλέγοντας την αυτοθυσία, αντί της εξολόθρευσης του άλλου. Και μάλιστα οι πρώτοι το πρώτο βήμα κάνουν οι κατάδικοι, στους οποίους αναγνωρίζεται η δυνατότητα σωφρονισμού και, ναι, η εγγενής καλοσύνη- είπε κανείς ότι ο Nolan είναι συντηρητικός;
Έπειτα, ο Βρετανός δημιουργός πιστεύει στην ικανότητα του ανθρώπου να προσπεράσει κάθε πιθανό κι απίθανο εμπόδιο, μέσω της εξέλιξης του, μέσω της πίστης του στον ίδιο, στους συνεργάτες και στο γένος του, μέσω της τέχνης και της επιστήμης. Τα πάντα στο Interstellar που, μεταξύ άλλων, αποτελεί και μια θεολογική αναζήτηση, πηγάζουν από τον άνθρωπο. Τα ανεξήγητα φαινόμενα που συνηθίζουμε να αποδίδουμε σε έργα του πνευματικού κόσμου, για τον Nolan είτε είναι πράγματα που δεν έχουμε καταλάβει ακόμα είτε προέρχονται από τον άνθρωπο του μέλλοντος: από τη στενή επαφή τρίτου τύπου που έχει η Anne Hathaway ως το τεσσεράκτιο που χτίζεται ώστε ένας ανόητος να συνειδητοποιήσει καθυστερημένα το δίκαιο μιας παιδικής έκκλησης – θα επιστρέψουμε και σ’ αυτό.
Διάολε, ακόμα και αυτό που επιδιώκει ο ίδιος ο Nolan μέσα από το σινεμά του δεν είναι παρά μια δονκιχωτική απόπειρα να αλλάξει ο τρόπος που λειτουργεί ο Χρόνος – ο «Εχθρός», όπως τον αποκαλεί στο Dunkirk του. Ο Χρόνος που φθείρει τη ζωντάνια μας και παίρνει τους αγαπημένους μας μακριά, αυτός που, από το σημείο που στεκόμαστε μοιάζει να είναι πάντα με το μέρος των άλλων, εκείνος που, με κάθε χτύπο του ρολογιού, μάς φέρνει ένα βήμα πιο κοντά στο (αναπόφευκτο) τέλος.
Κι έπειτα εξαρτάται πώς εννοούμε το συναίσθημα. Όταν κάποιος κρύβει στο Inception το (ωραιότατο) μυστικό πώς, όσα παρακολουθήσαμε, δεν ήταν παρά μια απαραίτητη φιλική παρέμβαση ώστε μια ψυχή σε αδράνεια να επανέλθει στη δράση, να αφομοιώσει αυτό το «je ne regrette rien» που λειτουργεί ως αφύπνιση – ούτε η επιλογή του τραγουδιού, ούτε και η λειτουργία του είναι τυχαίες- άραγε δεν στηρίζει το βάρος της δραματουργίας του στην ενσυναίσθηση των περιφερειακών χαρακτήρων και, κατ’επέκταση, δεν μας προτρέπει να πράξουμε αναλόγως; Και, για να το συνδέσουμε με το παραπάνω, αν οι ταινίες είναι μηχανές ενσυναίσθησης, όπως τις αποκαλούσε ο Roger Ebert, τότε πόσο καλές «μηχανές» είναι εκείνες του Nolan, που μας καλούν να θυμηθούμε ότι κάθε άνθρωπος έχει σημασία και ότι η ανθρωπιά είναι η ύψιστη αξία;
Αισθάνομαι πως δεν σας έπεισα ακόμα με όσα έχω γράψει μέχρι στιγμής κι ότι για να το επιτύχω πρέπει να επικαλεστώ πιο εμφανή παραδείγματα «συναισθηματισμού», αναφερόμενα στο πρώτο επίπεδο της δραματουργίας. Στο Dunkirk, λοιπόν, ο Barry Keoghan χτυπά το κεφάλι του από λάθος του σοκαρισμένου στρατιώτη Cillian Murphy, που τον σπρώχνει μέσα στον πανικό του, και μετά από λίγη ώρα αφήνει την τελευταία του πνοή. Όταν ο Murphy ρωτά τον Tom Glynn-Carney, αγαπημένο φίλο του Keoghan, αν είναι καλά το παιδί, ο τελευταίος που θα είχε κάθε λόγο να του επιτεθεί, συλλογίζεται όσα έχει περάσει ο άνθρωπος απέναντί του, κατανοεί την κατάσταση στην οποία βρίσκεται, και τελικά υπερβαίνει εαυτόν και του απαντά πως «είναι καλά», επειδή αυτό χρειάζεται να ακούσει – κι επειδή αυτό θα έκανε ένας καλός άνθρωπος.
Στο Dark Knight Rises επιλέγει να κλείσει την υπερηρωική τριλογία του εκπληρώνοντας το όνειρο του Alfred, με εκείνη την αξέχαστη σκηνή στη Φλωρεντία που δύσκολα αφήνει μάτι στεγνό. Έχοντας ολοκληρώσει όσα έχει να καταθέσει περί υπερηρωισμού, ο Nolan θα αφιερώσει λίγα λεπτά για να χαρίσει σε μια συντετριμμένη πατρική φιγούρα την εκπλήρωση της λαχτάρας της, θα δώσει και στον Bruce Wayne τη ζωή που πάντα ήθελε να ζήσει. Είναι ένα ιδιοφυές και, ναι, πολύ συναισθηματικό φινάλε. Ακόμα και να διαφωνείτε με αυτό, καμία ανησυχία δεν έχω: θα ξαναδείτε κάποτε την ταινία, με πιο νηφάλια διάθεση, και μετά από χρόνια θα βρεθούμε σε ένα καφέ στη Φλωρεντία, θα κοιταχτούμε στα μάτια, θα κάνουμε ένα νεύμα και θα ξέρουμε ότι συμφωνούμε και οι δυο.
Κι έπειτα, υπάρχει και το Interstellar ή, όπως συνηθίζω να λέω, το ακριβότερο μελόδραμα που γυρίστηκε ποτέ. Καταρχάς, βρείτε μου άλλη σύγχρονη στουντιακη υπερπαραγωγή όπου οι σταρ να κλαίνε τόσο «άσχημα», με μύξες και αναφιλητά – δεν είναι κλάμα κινηματογραφικό, καλλωπισμένο, είναι κλάμα αληθινών ανθρώπων. Έπειτα, είναι μια ταινία με κέντρο βάρους την έκκληση ενός μικρού παιδιού, που ακόμα έχει το μυαλό του ανοιχτό και πιστεύει σε πράγματα που δεν βλέπει, προς έναν ενήλικα τυφλωμένο από τον ορθολογισμό του, ο οποίος θα πρέπει να διανύσει μια πολύ μεγάλη απόσταση για να αντιληφθεί πως, αν ο Θεός ταυτίζεται με τον άνθρωπο και, ειδικότερα, με την επιστήμη, η δεύτερη δεν μπορεί να ξεχνά τον πρώτο – εδώ η ταινία δίνει πάσα στον Oppenheimer, που θα ερχόταν σχεδόν μια δεκαετία αργότερα. Είναι, για να το πούμε με απλά λόγια, μια ταινία που μάς λέει ότι η Αγάπη είναι ακόμα μια δύναμη της φύσης, απολύτως απαραίτητη για να υπερνικηθούν τα εχθρικά στοιχεία της και να πετύχουμε την εξέλιξή μας ατομικά αλλά και ως είδος.
Επειδή, όμως, ο Nolan απευθύνεται σε ένα κοινό μεγαλωμένο (ή εθισμένο) στην υπερπληροφόρηση, ένα κοινό που αφήνει στην άκρη το πνεύμα, την ψυχή και την χαρτογράφηση τους και επικεντρώνεται στη λογική, για να καταφέρει να κομίσει το συναισθηματικό μήνυμά του, πρέπει να το φιλτράρει μέσα από δεκάδες λογύδρια επιστημοσύνης. Καταλαβαίνει ότι για να μας χτυπήσει στο συναίσθημα, πρέπει να το περάσει στα κρυφά, μέσα από την κερκόπορτα του ορθολογισμού. Γι’ αυτό το Interstellar, μια ταινία που, υπό άλλες συνθήκες, οι κυνικοί ενήλικες θα έβρισκαν αφελή και «συναισθηματικά εκβιαστική», σαν το πρόσφατο Disclosure Day του Spielberg καλή ώρα, είναι αυτή τη στιγμή η πιο αγαπημένη ταινία του σκηνοθέτη για τον περισσότερο κόσμο. Παρά τους παραλληλισμούς με τον Kubrick, στην πραγματικότητα ο Nolan ίσως είναι περισσότερο ένας Spielberg των καιρών μας, ένας παραμυθάς που θέλει να αφηγηθεί ιστορίες με ισχυρό συναισθηματικό υπόβαθρο, το οποίο μόνο μέσω της ογκώδους πληροφορίας, της τεχνοκρατικής επεξήγησης και, ναι, της εξεζητημένης αφήγησης θα κάμψει τις αναστολές του και θα αφεθεί να συγκινηθεί. Είναι, λοιπόν, όντως ο πιο συναισθηματικός σκηνοθέτης των καιρών μας. Δεν είναι προβοκατόρικος ο τίτλος του άρθρου, για να παραφράσουμε μια πολύ γνωστή ατάκα από ταινία του, είναι ο συναισθηματικός σκηνοθέτης που θέλουν ΚΑΙ χρειάζονται οι καιροί μας.
Φυσικά, τα περί συναισθηματικότητας του Νόλαν βρίσκουν τη θεμελίωση τους στον τρόπο του, στην ίδια την αισθητική του. Συναίσθημα δεν είναι μόνο η λύπη, άλλο αν, όποτε βλέπουμε στην κριτική και στη σινεφιλική καθομιλουμένη να γίνεται λόγος για εκβιασμό του συναισθήματος, αναφερόμαστε αποκλειστικά στο δάκρυ. Θυμίζουμε ότι στο σινεμά του Νόλαν τα πάντα είναι υπερτονισμένα. Η μουσική συχνά υποκαθιστά τον ρυθμό, παίζει στη διαπασών, καλύπτοντας κάποτε τους διαλόγους, και χρωματίζει τις ταινίες, υποδεικνύοντας τη συναισθηματική κατάσταση στην οποία θέλει να έρθουμε ο σκηνοθέτης. Δέχεται επικρίσεις για αυτή του τη συνήθεια, στα μάτια μας, όμως, ακόμα κι αν η αντίληψη περί μοντάζ είναι διαφορετική, ο τρόπος που χρησιμοποιεί τη μουσική παραπέμπει στο κλασικό αφηγηματικό (πρωτίστως) αμερικανικό σινεμά, που οι περισσότεροι έχουμε αγαπήσει. Οι πλαν-σεκάνς πέφτουν βροχή, συνθέτοντας όλες μαζί ευρύτερες σεκάνς, και ο συνδυασμός μοντάζ, μουσικής και ηχητικού σχεδιασμού πλάθουν έναν ρυθμό ιλιγγιώδη, γεννώντας ατόφια επικότητα -ή μεγαλοστομία, σύμφωνοι, αλλά πόσοι μεγάλοι του παρελθόντος δεν υπήρξαν και μεγαλομανείς;
Όλα αυτά εντάσσονται στην υπηρεσία ενός δημιουργικού οράματος που, παρά τον διαλογικό όγκο πληροφορίας, πρωτίστως θέλει να εξάρει τα συναισθήματα μας, να γεννήσει δέος και αγωνία απέναντι στα τεκταινόμενα επί της οθόνης, να πείσει τον εγκέφαλό μας να παραδώσει τα ηνία και να δώσει τη θέση του στην καρδιά, δίνοντάς του την αρχική εντύπωση ότι υπερ-απασχολείται κατά την παρακολούθηση της ταινίας.
Δεν έχω δει ακόμα την Οδύσσεια τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, ωστόσο, υποθέτοντας ότι τα δομικά στοιχεία του σινεμά του θα είναι και πάλι παρόντα, σάς προτρέπω να λάβετε υπόψη σας τα παραπάνω, να τα παρατηρήσετε παρακολουθώντας την ταινία και πιστεύω ότι τελικά θα συμφωνήσετε μαζί μου, κι ας το λέω εκ του ασφαλούς. Βλέπετε, λίγα κείμενα της δυτικής λογοτεχνίας μπορούν να φέρουν συγκίνηση ανάλογη των αναγνωρίσεων στο ομηρικό έπος. Κι όσο ελεύθερη διασκευή της Οδύσσειας κι αν έχει κάνει o Nolan, αυτές είμαι πεπεισμένος πως θα τις συμπεριλάβει. Και ξέρετε γιατί; Επειδή είναι ένας πολύ συναισθηματικός σκηνοθέτης.
