Η καρδιά του Γαλαξία όπως δεν την έχουμε δει ποτέ. Το διαστημικό τηλεσκόπιο Euclid της Ευρωπαϊκής Διαστημικής Υπηρεσίας (ESA) μόλις δημιούργησε τη μεγαλύτερη και πιο λεπτομερή εικόνα σε ορατό φως που έχει ληφθεί ποτέ του γαλαξιακού εξογκώματος, της κεντρικής περιοχής του γαλαξία μας. Πρόκειται για ένα μωσαϊκό που περιλαμβάνει πάνω από 60 εκατομμύρια άστρα, καθώς και νεφελώματα και αστρικές συστάδες, με το οποίο οι ειδικοί θα μπορούν να επιβεβαιώσουν την ενδεχόμενη παρουσία εξωπλανητών μέσω της τεχνικής του βαρυτικού μικροεστιασμού (microlensing) και να μετρήσουν τη μάζα τους με μεγαλύτερη ακρίβεια.
Αν και η ποιότητα των εικόνων του Euclid σε ορατό φως είναι συγκρίσιμη με αυτή του διαστημικού τηλεσκοπίου Hubble, υπάρχει μια ουσιαστική διαφορά: κάθε μεμονωμένο σημείο στόχευσης που καταγράφει το Euclid σε λίγες ώρες καλύπτει μια περιοχή 270 φορές μεγαλύτερη από το οπτικό πεδίο του Hubble.
Η δύναμη του Euclid
Σχεδιασμένη για να παρατηρεί δισεκατομμύρια μακρινούς γαλαξίες, η κάμερα ορατού φωτός του Euclid είναι αρκετά ευαίσθητη ώστε να διακρίνει μεμονωμένα άστρα στο κέντρο του Γαλαξία – μια πολύ φωτεινή και πολυσύχναστη περιοχή – χωρίς να «τυφλώνεται». Στις 23 Μαρτίου 2025, το Euclid στρέφει το βλέμμα του προς το γαλαξιακό εξόγκωμα, καταγράφοντας αυτή την τεράστια εικόνα σε μόλις 26 ώρες παρατήρησης. Το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό: ένα μωσαϊκό αποτελούμενο από εννέα «σημεία στόχευσης» της κάμερας ορατού φωτός, καθένα από τα οποία καλύπτει μια περιοχή του ουρανού μεγαλύτερη από την πανσέληνο. Αν και η ποιότητα των εικόνων του Euclid σε ορατό φως είναι συγκρίσιμη με αυτή του διαστημικού τηλεσκοπίου Hubble, υπάρχει μια ουσιαστική διαφορά: κάθε μεμονωμένο σημείο στόχευσης που καταγράφει το Euclid σε λίγες ώρες καλύπτει μια περιοχή 270 φορές μεγαλύτερη από το οπτικό πεδίο του Hubble. Είναι επίσης πολύ πιο γρήγορο: για να το καταλάβουμε, για να παρατηρήσει το ίδιο μωσαϊκό του Euclid, το Παρατηρητήριο Keck θα χρειαζόταν περίπου 2.000 ώρες.
Η εικόνα του Γαλαξία
Το Euclid κατάφερε έτσι να αθανατίσει πάνω από 60 εκατομμύρια άστρα σε αυτή τη φωτογραφία, μαζί με νεφελώματα και αστρικές συστάδες, σε μια πολυσύχναστη περιοχή του γαλαξία μας που είναι ιδανική για την αναζήτηση εξωπλανητών μέσω του microlensing. «Για να ανιχνευθεί το microlensing, είναι απαραίτητο να παρατηρούνται περιοχές του ουρανού γεμάτες άστρα, όπως αυτές κοντά στο κέντρο του γαλαξία μας», εξήγησε ο Jean-Philippe Beaulieu, ο εμπνευστής της εκστρατείας παρατήρησης. «Τα τελευταία είκοσι χρόνια, σχεδόν 300 εξωπλανήτες ανακαλύφθηκαν χρησιμοποιώντας αυτή την τεχνική, όλοι με επίγεια τηλεσκόπια και όλοι προς την κατεύθυνση του κέντρου του γαλαξία μας. Αυτή η εικόνα του Euclid περιλαμβάνει 51 γνωστά πλανητικά συστήματα — και θα συμβάλει στη μελέτη πολλών άλλων που θα εντοπιστούν στο μέλλον».
Μέτρηση των μαζών των πλανητών
Αν και για να εντοπιστεί ένα γεγονός microlensing χρειάζονται αρκετές εβδομάδες, και επομένως σε λίγες ώρες παρατήρησης του Euclid δεν ήταν δυνατό να εντοπιστούν νέα, αυτό που κάνει αυτή την εικόνα τόσο ξεχωριστή είναι ότι παρέχει τα απαραίτητα δεδομένα για τη μέτρηση της μάζας των ήδη γνωστών πλανητών, καθώς και αυτών που πρόκειται να ανακαλυφθούν. «Σε 24 ώρες, το Euclid έχει ήδη καταγράψει τα άστρα που εμπλέκονται σε όλα τα μελλοντικά γεγονότα microlensing που θα ανιχνεύσει το διαστημικό τηλεσκόπιο Roman, πριν ακόμα ευθυγραμμιστούν τα άστρα και οι πλανήτες που εμπλέκονται», σχολίασε η Natalia Rektsini, που ηγήθηκε της δημοσίευσης των δεδομένων. «Αυτό σημαίνει ότι όποιος εντοπίσει ένα γεγονός microlensing στην ίδια περιοχή, για παράδειγμα με το Roman, θα μπορεί πλέον να χρησιμοποιεί τα δεδομένα του Euclid ως χρονική αναφορά στο παρελθόν και να βλέπει πώς εμφανίζονταν τα άστρα πριν επικαλυφθούν», εξηγεί η ειδικός. Ουσιαστικά, τα δεδομένα του Euclid θα αποτελέσουν ένα αρχείο αναφοράς για μελλοντικές αποστολές και θα επιτρέψουν τη μελέτη των εξωπλανητών και των μαζών τους. «Το Euclid παρείχε μοναδικά δεδομένα για το κέντρο του Γαλαξία, με μια ευρεία και ευκρινή άποψη αυτής της περιοχής», κατέληξε η Valeria Pettorino, επιστημονική υπεύθυνη του έργου Euclid στην ESA. «Αυτά τα δεδομένα μπορούν να χρησιμοποιηθούν και για άλλες επιστημονικές εφαρμογές, από καφέ νάνους και διπλά άστρα μέχρι αστρικές κινήσεις και σκόνη στον γαλαξία μας».
Το άρθρο δημοσιεύθηκε πρώτη φορά στο WIRED Italia και μεταφράστηκε από τα ιταλικά.
