Μια χορεύτρια κινείται. Το σώμα της αλλάζει κατεύθυνση. Το βλέμμα προηγείται μιας κίνησης. Το χέρι σταματά λίγα εκατοστά πριν αγγίξει ένα άλλο σώμα.
Για τον θεατή, αυτό είναι απλά ένας χορός. Για έναν νευροεπιστήμονα όμως είναι ένα ερώτημα.
Τι συμβαίνει μέσα στον εγκέφαλό μας όταν περιμένουμε να γίνει κάτι και αυτό δεν συμβαίνει; Πώς καταλαβαίνουμε έναν άλλον άνθρωπο χωρίς να αρθρώσουμε μια λέξη; Πότε μια κίνηση γίνεται συναίσθημα;
Η νέα γενιά καλλιτεχνών δεν αρκείται πλέον σε απαντήσεις που προέρχονται από εργαστήρια που μελετούν τον εγκέφαλο. Τις ψάχνει πάνω στη σκηνή.
Η μεγαλύτερη υπόσχεση της νευροχορογραφίας δεν είναι ότι θα αποκαλύψει όλα τα μυστικά του ανθρώπινου εγκεφάλου, αλλά να μας υπενθυμίσει ότι ο εγκέφαλος δεν είναι ένας υπολογιστής κλεισμένος μέσα στο κρανίο. Είναι μέρος ενός σώματος που κινείται, που αισθάνεται και που συνδέεται με άλλα σώματα.
Αυτό είναι το πεδίο της νευροχορογραφίας (Neurochoreography), μιας υβριδικής μορφής καλλιτεχνικής δημιουργίας όπου η νευροεπιστήμη δεν παρατηρεί απλώς τον χορό, γίνεται μέρος του ίδιου του χορού.
Μια μελέτη του χορογράφου, χορευτή και ερευνητή στο Movement and Performance Research Group του Κολλεγιακού Πανεπιστημίου Λονδίνου, Spenser Stroud Meek, και της Δρ Βασιλικής Μελετάκη, νευροεπιστήμονα στο Κέντρο Νευροαισθητικής του Πανεπιστημίου της Πεννσυλβάνια παρουσιάζει τη νευροχορογραφία ως καλλιτεχνικό «παράδειγμα διαλόγου μεταξύ επικοινωνίας της επιστήμης και καλλιτεχνικού έργου».
Και όπως λένε οι ίδιοι στο WIRED Greece: «δεν πρόκειται για μια προσπάθεια να “επιστημονικοποιηθεί” η τέχνη. Ο στόχος δεν είναι να αντικατασταθεί η έμπνευση με δεδομένα ή οι χορευτές με βιολογικούς αισθητήρες».
Η ιδέα είναι πιο ανατρεπτική:
Μπορεί ένα επιστημονικό εύρημα να γίνει βιωματική εμπειρία; Μια ερευνητική υπόθεση για τον μηχανισμό λειτουργίας της μνήμης να γίνει κίνηση; Ή η κοινωνική νευροεπιστήμη να συμπυκνωθεί σε μια στιγμή ανάμεσα σε δύο σώματα;
Η νευροχορογραφία υποστηρίζει ότι μπορεί.
Για δεκαετίες ο χορός αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής μελέτης. Οι ερευνητές παρατηρούν τους χορευτές για να κατανοήσουν το πώς ο εγκέφαλος μαθαίνει διάφορες κινήσεις, πώς αναπτύσσονται οι κινητικές δεξιότητες και πώς οι άνθρωποι συγχρονίζονται μεταξύ τους.
Η Δρ Μελετάκη υποστηρίζει πως η νευροχορογραφία το αλλάζει αυτό, καθώς δεν ρωτά μόνο: «Τι μπορεί να μας πει ο χορός για τον εγκέφαλο;», αλλά «Τι μπορεί να μας πει ο εγκέφαλος να κάνουμε στον χορό;»
«Με άλλα λόγια, η επιστημονική γνώση γίνεται η πρώτη ύλη και όχι απλά η οδηγία», λέει η ίδια.
Ενδεικτικά, μια μελέτη για τη μνήμη γίνεται μια χορογραφία πάνω στην έκπληξη. Μια έρευνα για την κοινωνική σύνδεση γίνεται ένας διάλογος ανάμεσα σε δύο σώματα. Μια θεωρία για το συναίσθημα γίνεται εξερεύνηση του εσωτερικού μας κόσμου.
Ένα από τα πρώτα παραδείγματα ξεκινά από μια βασική αρχή της μνήμης: ο εγκέφαλος δίνει ιδιαίτερη σημασία σε ό,τι δεν περιμένει, στο απρόβλεπτο.
Οι νευροεπιστήμονες έχουν δείξει ότι τα απρόβλεπτα γεγονότα μπορούν να τραβήξουν την προσοχή μας και να επηρεάσουν τις αναμνήσεις μας. Στη χορογραφική διαδικασία “Manipulation of Expectation”, ο Stroud Meek μετέτρεψε αυτή την ιδέα σε χορογραφική στρατηγική.
Οι κινήσεις χτίζουν ένα μοτίβο. Ο θεατής αρχίζει να καταλαβαίνει τον ρυθμό και τότε το μοτίβο σπάει απροσδόκητα. Μια αλλαγή που έρχεται από εκεί που δεν την περιμένεις, η οποία δεν είναι απλώς μια αισθητική επιλογή, αλλά μια προσπάθεια να γίνει ορατός ο τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλος αντιδρά όταν κάτι δεν ταιριάζει με την πρόβλεψή του.
Μια άλλη νευροχορογραφική case study εξερευνά κάτι ακόμη πιο μυστηριώδες, τον τρόπο με τον οποίο δύο άνθρωποι συνδέονται.
Συγκεκριμένα, στο έργο “Nod”, η έμπνευση προέρχεται από έρευνες για τον κοινωνικό συγχρονισμό. Όταν δύο άνθρωποι μοιράζονται προσοχή, βλέμμα και κίνηση, τα σώματά τους αρχίζουν να λειτουργούν σαν ένα σύστημα επικοινωνίας.
Στη σκηνή, οι χορευτές δεν εκτελούν απλώς μια σειρά βημάτων. Ακούν ο ένας τον άλλο με τα σώματα. Μια μικρή αλλαγή στην αναπνοή, μια μετατόπιση βάρους, ένα βλέμμα που δίνει σήμα πριν την κίνηση.
Η χορογραφία εξετάζει το απλό ερώτημα: «Πόσα καταλαβαίνουμε για τους άλλους πριν καν αυτοί μιλήσουν;
Ο εγκέφαλος όμως δεν αντιλαμβάνεται απλώς τον κόσμο. Τον αξιολογεί κιόλας. Κάθε μέρα συνειδητά ή ασυνείδητα κρίνουμε ανθρώπους, πρόσωπα και συμπεριφορές.
Το έργο “Oscillations”, ένα άλλο case study, εξερευνά αυτή ακριβώς τη διαδικασία, με αφετηρία το πώς αλλάζει με την ηλικία η αξιολόγηση προσώπων με βάση κοινωνικά κριτήρια. Οι επιστήμονες έχουν παρατηρήσει ότι οι άνθρωποι μεγαλύτερης ηλικίας συχνά εμφανίζουν μια τάση να αξιολογούν πρόσωπα θετικότερα, ένα φαινόμενο γνωστό ως positivity effect.
Η χορογραφία μετέτρεψε την αξιολόγηση προσώπων σε κίνηση. Οι χορευτές παρατηρούσαν ο ένας τον άλλο και δημιουργούσαν σχέσεις βασισμένες σε στιγμιαίες εντυπώσεις, σε εγγύτητα, απόσταση, εμπιστοσύνη, αμηχανία, επιφυλακτικότητα, κ.ά.
Όλες αυτές οι μικρές αποφάσεις που παίρνουμε καθημερινά χωρίς να το καταλαβαίνουμε αλληλεπιδρώντας με τους άλλους έγιναν η ίδια η δομή της παράστασης.
Όμως, η πιο προσωπική πλευρά της νευροχορογραφίας βρίσκεται ίσως στην ενδοδεκτικότητα (interoception), στην ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε τι συμβαίνει μέσα στο σώμα μας, τον καρδιακό μας ρυθμό, την αναπνοή μας ή την ένταση που εμφανίζεται πριν ακόμη συνειδητοποιήσουμε ότι φοβόμαστε ή αγχωνόμαστε.
Στο έργο “Intero”, η Δρ Μελετάκη ως επιστημονική συνεργάτιδα σε σύμπραξη με τον χορογράφο Stroud Meek παροτρύνουν τους χορευτές να χρησιμοποιήσουν αυτές τις εσωτερικές πληροφορίες ως ‘δομικό’ υλικό για την αντίληψη συναισθημάτων και ενδοδεκτικότητας.
«Το συναίσθημα δεν παρουσιάζεται ως θεατρική αναπαράσταση. Οι χορευτές δεν “παίζουν” τον φόβο, αλλά εξερευνούν το πώς ο φόβος αλλάζει πραγματικά το σώμα», λέει η Ελληνίδα επιστήμονας.
Η παράσταση εξελίσσεται σε μια έρευνα βάσει του παράδοξου ερωτήματος: «Πόσο καλά γνωρίζουμε ένα σώμα μέσα στο οποίο περνάμε ολόκληρη τη ζωή μας;»
Η νευροχορογραφία δεν υπόσχεται ότι η σκηνή θα αντικαταστήσει το επιστημονικό εργαστήριο. Δεν μπορεί και δεν πρέπει.
Η επιστήμη χρειάζεται μετρήσεις, πειράματα και επαλήθευση ερευνητικών ερωτημάτων. Η τέχνη λειτουργεί διαφορετικά. Δεν αποδεικνύει, προκαλεί εμπειρίες.
Αλλά ίσως ακριβώς αυτή η διαφορά να είναι το ενδιαφέρον σημείο συνάντησης. Ένα ερευνητικό άρθρο μπορεί να εξηγήσει το πώς η έκπληξη επηρεάζει τη μνήμη. Μια παράσταση μπορεί να κάνει κάποιον να νιώσει την έκπληξη πριν καν τη σκεφτεί.
Η μία πλευρά παράγει γνώση. Η άλλη προάγει κατανόηση.
Η μεγαλύτερη υπόσχεση της νευροχορογραφίας δεν είναι ότι θα αποκαλύψει όλα τα μυστικά του ανθρώπινου εγκεφάλου, αλλά να μας υπενθυμίσει ότι ο εγκέφαλος δεν είναι ένας υπολογιστής κλεισμένος μέσα στο κρανίο. Είναι μέρος ενός σώματος που κινείται, που αισθάνεται και που συνδέεται με άλλα σώματα.
Η σκέψη δεν συμβαίνει έξω από την κίνηση. Η αντίληψη δεν είναι απλή καταγραφή της πραγματικότητας. Είναι μια συνεχής συνομιλία ανάμεσα σε αισθήσεις, μνήμες, συναισθήματα και ανθρώπους.
Ίσως λοιπόν η θεατρική σκηνή του μέλλοντος να μην είναι απλώς ένας χώρος όπου θα βλέπουμε ιστορίες, αλλά ένας χώρος όπου θα εξερευνούμε τον τρόπο με τον οποίο υπάρχουμε.
Γιατί η νευροχορογραφία δεν ανεβάζει τον εγκέφαλο στη σκηνή. Βάζει τη σκηνή μέσα στον εγκέφαλο.
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
