«Η επιτυχία δεν είναι κάτι το τυχαίο. Είναι ένα σύστημα», λέει ο Αλέξανδρος στον λογαριασμό του στο Instagram, @socialskillsmasters, ζητώντας από τους ακόλουθούς του να του στείλουν τη λέξη «σύστημα» για να τους παραπέμψει σε περαιτέρω υλικό και συμβουλές. Σκοπός του είναι να βοηθήσει άντρες να βρουν σύντροφο, να αποβάλουν το κοινωνικό άγχος, αλλά και να χτίσουν την αυτοπεποίθησή τους.
Ο Αλέξανδρος αυτοαποκαλείται επίσης «ειδικός πωλήσεων» και διατηρεί έναν δεύτερο λογαριασμό με όνομα @alexandros_coach, όπου δίνει γενικές και αόριστες επαγγελματικές συμβουλές του τύπου «δεν σε ενδιαφέρει να κλείσεις το deal, αλλά να γίνει σωστά η διαδικασία» και «εσύ ορίζεις το πλαίσιο».
«Μιλούν για αυτοβελτίωση, αλλά συνεχώς συγκρίνονται είτε με άλλους άντρες είτε με γυναίκες. Προσπαθούν περισσότερο να υποβαθμίσουν τους άλλους, αντί να αγγίξουν τον πραγματικό πυρήνα της αυτοβελτίωσης».
Ο Αλέξανδρος είναι ένας από τους πολλούς δημιουργούς περιεχομένου στα ελληνικά social media που υπόσχονται να μάθουν σε νεαρούς άνδρες και αγόρια πώς θα γίνουν τα «απόλυτα αρσενικά» – είτε αυτό μεταφράζεται σε χρήματα είτε σε επιτυχία με τις γυναίκες.
«Αυτό που μου κάνει εντύπωση με τους δημιουργούς αυτούς είναι ότι μιλούν για αυτοπεποίθηση, ενώ φαίνεται οι ίδιοι να μην διαθέτουν», λέει στο WIRED Greece ο 32χρονος Θωμάς, ο οποίος ήρθε σε επαφή με τέτοιου είδους περιεχόμενο στο Twitter πριν από αρκετά χρόνια και σήμερα το βλέπει σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό στο Instagram. «Μιλούν για αυτοβελτίωση, αλλά συνεχώς συγκρίνονται είτε με άλλους άντρες είτε με γυναίκες. Προσπαθούν περισσότερο να υποβαθμίσουν τους άλλους, αντί να αγγίξουν τον πραγματικό πυρήνα της αυτοβελτίωσης».
Μιλήσαμε με τον ψυχίατρο και ψυχοθεραπευτή Αριστοτέλη Βάθη, συγγραφέα του βιβλίου «The “strong” that haunts us», του οποίου η ελληνική έκδοση θα κυκλοφορήσει τις επόμενες εβδομάδες. Σκοπός μας ήταν να αποκωδικοποιήσουμε το φαινόμενο της τοξικής αρρενωπότητας στη χώρα μας, να μάθουμε ποιες είναι οι απειλές για τους νεαρούς χρήστες των social media, αλλά και πώς μπορούμε να τους βοηθήσουμε.
«Για να ξεκαθαρίσουμε κάποιες παρανοήσεις: ο όρος “τοξική αρρενωπότητα” δεν προέκυψε από τα φεμινιστικά κινήματα, αλλά εμφανίστηκε στην Αμερική τη δεκαετία του 1980», εξηγεί ο κ. Βάθης. Πρόκειται για ένα σύνολο «κανόνων» που οι άντρες καλούνται να ακολουθήσουν ρητά, ώστε να ανακαλύψουν τον πραγματικό εαυτό τους – που τόσο καιρό καταπιεζόταν από την κοινωνία – και να γίνουν «alpha males».
Οι άγραφοι αυτοί κανόνες υπαγορεύουν να μη ζητάς ποτέ βοήθεια, να μην εκφράζεις φόβο, λύπη ή τρυφερότητα, να μην υποχωρείς και, τέλος, να αποδεικνύεις συνεχώς την αξία σου μέσω της ισχύος, της απόκτησης πλούτου ή των κατακτήσεων. «Όλα διαβάζονται ως παραδοχή ήττας» διευκρινίζει ο κ. Βάθης.
Έκτοτε, πολλές διαφορετικές μορφές του φαινομένου έχουν κάνει την εμφάνισή τους. Το 1997, η Καναδή Alana επινόησε τον όρο «incel» – από τις αγγλικές λέξεις involuntary και celibate – που ουσιαστικά σημαίνει ακούσια αγαμία. Σκοπός της Alana ήταν να δημιουργήσει μια κοινότητα αλληλεγγύης, όπου η ίδια μοιραζόταν τις δυσκολίες της στην εύρεση συντρόφου. Με την πάροδο των ετών, όμως, η κοινότητα εξελίχθηκε σε κάτι πολύ σκοτεινότερο: ένα παγκόσμιο δίκτυο ανδρών που υποβίβαζαν, απειλούσαν και δαιμονοποιούσαν τις γυναίκες για την έλλειψη της δικής τους προσωπικής ευτυχίας.
Στις αρχές της δεκαετίας του 2010 – και εκ νέου το 2020 – ο όρος «sigma male» άρχισε να γίνεται δημοφιλής. Σε αντίθεση με τους «alpha males», ο «sigma male» δεν ενδιαφέρεται για την κοινωνική κυριαρχία. Πρόκειται για τον ανεξάρτητο άνδρα που απορρίπτει τους κοινωνικούς κανόνες και, ως «μοναχικός λύκος», χαράζει τη δική του πορεία.
Φτάνοντας στο 2022, ο «alpha male» επιστρέφει, με τον Andrew Tate να κατακλύζει τις αρχικές μας σελίδες. Ο πρώην kickboxer και μετέπειτα influencer και επιχειρηματίας έγινε γνωστός για το απροκάλυπτα μισογυνικό περιεχόμενό του και την online εκπαιδευτική πλατφόρμα «Hustlers University», μέσω της οποίας δίδασκε σε νεαρούς άνδρες πώς να βγάλουν χρήματα από τα κρυπτονομίσματα. Σήμερα βρίσκεται στη φυλακή μαζί με τον αδερφό του, Tristan Tate, κατηγορούμενος για βιασμό, εμπόριο λευκής σαρκός στη Ρουμανία και άλλα αδικήματα.
Προσωπικότητες σαν τον Andrew Tate δεν βιώνουν την απόρριψη ως πόνο, αλλά ως ντροπή. Κι εκεί πολλές φορές τρυπώνει η βία. «Ξεκινά από πράγματα που φαινομενικά περνιούνται για ασήμαντα: το σχόλιο στον δρόμο, η κουβέντα στην παρέα όπου οι γυναίκες γίνονται σκορ, η προσέγγιση ως τεχνική με βήματα αντί για συνομιλία με άνθρωπο. Και πάνω απ’όλα το να μην παίρνεις ποτέ “όχι” για απάντηση», εξηγεί ο κ. Βάθης.
Καταλήγοντας στο σήμερα, ο όρος «looksmaxxing» βρίσκεται στο λεξιλόγιο κάθε εφήβου, με influencers όπως ο Clavicular να τους πείθουν ότι πρέπει να χτυπήσουν το πρόσωπό τους με σφυρί ή να καταναλώσουν παράνομα πεπτίδια για να τελειοποιήσουν την εμφάνισή τους.
Σύμφωνα με τον κ. Βάθη, τέτοια αφηγήματα βρίσκουν απήχηση σε άτομα που βιώνουν ένα εσωτερικό «κενό», είτε αυτό οφείλεται στην απουσία μιας πατρικής ή μητρικής φιγούρας είτε σε κάποια βαθύτερη ανασφάλεια. Παράλληλα, τα νεαρά αγόρια αποζητούν την αίσθηση του «ανήκειν» σε μια ομάδα, καθώς και την αφοσίωση σε ένα πρότυπο που θα τα αποδεχθεί και θα τα καθοδηγήσει.
Τα τελευταία χρόνια, τα vidcasts με άντρες που συζητούν για την «αξία» τους έχουν γίνει η απόλυτη τάση. Το podcast «Whatever», με έδρα την Καλιφόρνια και παρουσιαστή τον Brian Atlas, έχει βρει τη συνταγή για να γίνεται viral.
Το φορμά είναι απλό: στήνεται ένα πάνελ από γυναίκες καλεσμένες – συνήθως από διαφορετικά υπόβαθρα – ώστε ο παρουσιαστής να τους κάνει ragebait και να δημιουργεί εντάσεις μεταξύ τους. Η δομή αυτή είναι άκρως στρατηγική, καθώς προκύπτουν βιντεάκια, ιδανικά για να συγκεντρώνουν προβολές σε Instagram και TikTok. Επιπλέον, ο Atlas θέτει στις καλεσμένες ερωτήσεις όπως «πόσες είναι οι ήπειροι;» ή «με πόσους άντρες έχεις πάει;», με στόχο τον εξευτελισμό τους σε ζωντανή μετάδοση.
«Όπως συμβαίνει με κάθε trend, έτσι και στην Ελλάδα υπάρχουν φθηνές απομιμήσεις αυτών των βίντεο, όπου άνθρωποι χωρίς προσόντα αποκτούν βήμα για να μοιραστούν το πώς μπορείς να γίνεις “αληθινός άντρας”», σημειώνει ο Θωμάς.
Σε κάθε περίπτωση, όσο φυσιολογικά κι αν φαίνονται κάποια βίντεο, σε αυτά υποβόσκει σχεδόν η ίδια επιβλαβής ρητορική: πρέπει να βάλεις τον εαυτό σου πρώτο πάση θυσία.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η σειρά vidcast «Dikaste_tous» – αν και στο κανάλι έχουν σταματήσει να δημοσιεύονται βίντεο εδώ και πέντε μήνες. Παρουσιαστές της ήταν ο Απόστολος Θεοδωρακόπουλος, αυτοαποκαλούμενος «elite dating coach» με 21 χιλιάδες ακόλουθους στο Instagram, ο Ανδρέας Πατσίμας, στο bio του οποίου διαβάζει κανείς «από τη μοναξιά και τις αποτυχίες, στις ποιοτικές επιλογές», και ο Σωτήρης Πατσίμας, o οποίος μεταξύ άλλων έχει κάνει αίσθηση για το εκκεντρικό του κούρεμα.
Οι προσκεκλημένοι της εκπομπής ποικίλλουν: από τον γιατρό και bodybuilder Δρ. Γιώργο Τουλιάτο, ο οποίος μιλά για τον αθλητισμό, τους μύθους γύρω από την τεστοστερόνη και την ψυχική υγεία των ανδρών, μέχρι πρώην τηλεπερσόνες όπως ο Τάσος Ποτσέπης, σύμφωνα με τον οποίο «όταν αυνανίζεται κάποιος χάνει φαιά ουσία».
Παρόμοιο περιεχόμενο συναντά κανείς και στη σελίδα @menofstyle.gr, όπου ο Χρήστος Παπανίκας, ο Σπύρος Ανδριανός και ο Ανέστης Δόγιβαν υπόσχονται να σε βοηθήσουν να αναπτυχθείς επιχειρηματικά και αισθηματικά. Ορισμένα βίντεο τους προωθούν θετικές συνήθειες, όπως τον αθλητισμό, βέβαια και εκεί υπάρχουν κίνδυνοι. Για τον κ. Βάθη, «όταν ο αθλητισμός γίνεται υπερπροπόνηση, ακραία διατροφική πειθαρχία, και μετά αναβολικά, αυτό μπορεί να έχει συνέπειες στην καρδιά, στις ορμόνες και στη διάθεση – κάποιες μη αναστρέψιμες».
«Είναι ελκυστικότερο να υιοθετείς τον ρόλο του θύματος και να πιστεύεις ότι υπάρχει μια συνωμοσία, παρά να παραδεχτείς ότι “ναι, είναι δικό μου το λάθος”. Η ντροπή και η ενοχή μετατρέπονται σε θυμό και οργή».
Σε κάθε περίπτωση, όσο φυσιολογικά κι αν φαίνονται κάποια βίντεο, σε αυτά υποβόσκει σχεδόν η ίδια επιβλαβής ρητορική: πρέπει να βάλεις τον εαυτό σου πρώτο πάση θυσία. Μάλιστα, μία από τις καρφιτσωμένες δημοσιεύσεις του προφίλ αναφέρει: «Θα ‘πρεπε να ντρέπεσαι επειδή ζήτησες συγγνώμη ενώ δεν έφταιγες, είπες σ’ αγαπώ ενώ δεν το ένιωθες, είπες ευχαριστώ ενώ δε σε βοήθησαν».
Αυτό δεν είναι τυχαίο. Σύμφωνα με τον κ. Βάθη, η τοξική αρρενωπότητα στηρίζεται στην πεποίθηση ότι πάντα φταίει κάποιος άλλος. «Είναι ελκυστικότερο να υιοθετείς τον ρόλο του θύματος και να πιστεύεις ότι υπάρχει μια συνωμοσία, παρά να παραδεχτείς ότι “ναι, είναι δικό μου το λάθος”. Η ντροπή και η ενοχή μετατρέπονται σε θυμό και οργή».
Ο Θωμάς παρατηρεί αυτή την αποποίηση ευθύνης και σε αντίστοιχα βίντεο γυναικών: «Τα βίντεο της Μαρίας Σολωμού πολλές φορές παρουσιάζουν τους άνδρες ως υπαίτιους για κάθε κακό». Ο κ. Βάθης εξηγεί ότι πράγματι παρατηρούνται ανάλογες συμπεριφορές στις γυναίκες – όπως η αυτάρκεια ως δόγμα ή η ευαλωτότητα ως ήττα – αλλά ο όρος «τοξική θηλυκότητα» συχνά παρερμηνεύεται στη βιβλιογραφία και εξισώνεται λανθασμένα με τον σεξισμό ή το bullying στον χώρο εργασίας.
Ο κ. Βάθης διαπιστώνει έξαρση της τοξικής αρρενωπότητας τα τελευταία χρόνια, γεγονός που ενδέχεται να συνδέεται και με τα υψηλά ποσοστά αυτοκτονιών μεταξύ των ανδρών. Το αποδίδει κυρίως στην αρχιτεκτονική των social media, όπου οι αλγόριθμοι ευνοούν την εξάπλωση επιβλαβούς, πολλές φορές και επικίνδυνου περιεχομένου. Στην Ελλάδα, η οικονομική ανασφάλεια των τελευταίων 15 ετών και κατ΄επέκταση η καθυστερημένη ενηλικίωση των ανδρών έχουν διαδραματίσει επίσης καθοριστικό ρόλο.
«Το βασικό πρόβλημα είναι η μη αναζήτηση βοήθειας, η οποία μπορεί να οδηγήσει τους νέους σε αδιέξοδο, απομόνωση, κατάθλιψη, ακόμη και σε χρήση ουσιών ή βία», εξηγεί. Το τίμημα για την ψυχική υγεία είναι βαρύ και φαίνεται στους αριθμούς. Σύμφωνα με δεδομένα του Παρατηρητηρίου Αυτοκτονιών της ΜΚΟ «Κλίμακα», μόνο τον Ιούνιο του 2026 καταγράφηκαν τουλάχιστον 39 αυτοκτονίες στη χώρα μας, με την πλειονότητα να αφορά άνδρες.
«Πολλές φορές φαίνεται ότι η κοινωνική ευφυΐα και ο τεχνολογικός αναλφαβητισμός συνδέονται στενά».
Όπως και να’χει, όταν συναντάμε περιεχόμενο τύπου «alpha male» στην αρχική μας σελίδα, το κλειδί είναι να αναλογιστούμε πού πάνε τα χρήματα. Σύμφωνα με τον κ. Βάθη, οι συνδρομές, οι «ακαδημίες», τα στοιχήματα και τα κρυπτονομίσματα αποτελούν κομμάτι ενός στρατηγικού μηχανισμού. «Πρώτα σου καλλιεργούν την ανεπάρκεια και μετά σου πουλάνε τη λύση. Και το κοινό-στόχος είναι πολλές φορές ανήλικοι χωρίς εισόδημα», τονίζει.
Ο Θωμάς αναφέρει περιπτώσεις ατόμων στον κύκλο του που όχι μόνο αναπαράγουν αυτή τη ρητορική στην καθημερινότητά τους, αλλά έχουν πέσει και θύματα οικονομικής εκμετάλλευσης. Πρόκειται συνήθως είτε για νέους που αναζητούν πρότυπα είτε για μεγαλύτερους σε ηλικία χρήστες που δεν είναι τόσο εξοικειώμενοι με τα ψηφιακά μέσα. «Πολλές φορές φαίνεται ότι η κοινωνική ευφυΐα και ο τεχνολογικός αναλφαβητισμός συνδέονται στενά», τονίζει.
Σε κάθε περίπτωση, για να προστατεύσουμε έναν νέο από αυτή τη ρητορική, οφείλουμε να αποφύγουμε τη σύγκρουση. «Το άτομο τείνει να απομακρύνει τους φίλους που διαφωνούν μαζί του και καταλήγει να εγκαταλείπει τους χώρους όπου θα γνώριζε κόσμο. Το περιεχόμενο που του υποσχέθηκε να τον βγάλει από τη μοναξιά είναι αυτό που τον αφήνει τελικά μόνο με την οθόνη», λέει ο κ. Βάθης, ο οποίος πιστεύει ότι ο σωστός δρόμος είναι ο διάλογος μέσω ερωτήσεων. Να αναλογιστούμε τι ώθησε τον νέο σε αυτή την ιδεολογία, γιατί νιώθει χαμένος και να τον κάνουμε να αναρωτηθεί τι θέλει να του πουλήσει ο εκάστοτε influencer.
Ένα ακόμη ουσιαστικό βήμα είναι η αμφισβήτηση των γενικεύσεων. Οφείλουμε να ρωτήσουμε τον νέο γιατί πιστεύει ότι όλες οι γυναίκες λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο και να τον ενθαρρύνουμε να παρατηρήσει παραδείγματα στον περίγυρό του που καταρρίπτουν αυτά τα στερεότυπα.
Με την ίδια λογική, ένας εκπαιδευτικός οφείλει να ανοίξει έναν ειλικρινή διάλογο, αντί να ακυρώσει κατευθείαν τις απόψεις του μαθητή. «Ό,τι κι αν κάνουμε, δεν πρέπει να απομονώσουμε το άτομο. Διότι αυτό ακριβώς πρεσβεύει η ρητορική της τοξικής αρρενωπότητας: ότι “η κοινωνία θα στραφεί εναντίον σου για να σου κρύψει την αλήθεια”».
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
