Τα παιδιά μας μαθαίνουν πυθαγόρειο θεώρημα, αλλά αγνοούν τι είναι το phishing

Κάθε Σεπτέμβρη, εκατοντάδες χιλιάδες παιδιά στην Ελλάδα και την Κύπρο επιστρέφουν στα θρανία για να διδαχθούν ιστορία, άλγεβρα και φυσική. Όμως, μόλις χτυπήσει το τελευταίο κουδούνι, οι ίδιοι μαθητές βυθίζονται σε έναν ψηφιακό κόσμο που λειτουργεί χωρίς σύνορα και, τις περισσότερες φορές, χωρίς δίχτυ ασφαλείας. Στον κόσμο του 2026, ένα παιδί μπορεί να δημιουργήσει λογαριασμό σε ένα online παιχνίδι πριν καν μάθει να δένει τα κορδόνια του. Εκτίθεται σε αλγορίθμους που το γνωρίζουν καλύτερα από τους γονείς του και συνομιλεί με αγνώστους σε περιβάλλοντα που μοιάζουν αθώα, αλλά συχνά κρύβουν σκοτεινές προθέσεις. Η ασφάλεια στο διαδίκτυο πλέον θα πρέπει να θεωρείται βασική γνώση, όπως όταν μαθαίνουμε στο παιδί να κρατάει το χέρι μας όταν διασχίζει τον δρόμο ή να παρατηρεί αν έρχονται αυτοκίνητα.

Φανταστείτε ένα δεκάχρονο παιδί που δέχεται ένα μήνυμα από έναν «φίλο» στο Minecraft που ζητάει τη διεύθυνσή του. Αυτό δεν είναι σενάριο επιστημονικής φαντασίας· είναι η καθημερινότητα.
Το παράδοξο της εποχής μας είναι ότι ενώ θεωρούμε τους νέους «ψηφιακούς αυτόχθονες», η εξοικείωση με το scroll και το upload δεν συνεπάγεται την κατανόηση των κινδύνων.

Η πραγματικότητα αποτυπώνεται με τον πιο ανησυχητικό τρόπο στα δεδομένα. Σύμφωνα με έρευνα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, η Κύπρος κατατάσσεται τελευταία στην Ευρώπη στην ηλικιακή ομάδα 16-29 ετών όσον αφορά την επαλήθευση των πληροφοριών που καταναλώνονται online. Η Ελλάδα βρίσκεται μόλις 4 βαθμίδες πιο πάνω.

Αυτή η ψηφιακή τυφλότητα δεν οφείλεται σε έλλειψη νοημοσύνης, αλλά σε μια δομική αποτυχία του εκπαιδευτικού μας συστήματος να διδάξει τις βασικές δεξιότητες επιβίωσης στον 21ο αιώνα. Όταν πάνω από το 98% των νέων στην Κύπρο χρησιμοποιούν καθημερινά κοινωνικά δίκτυα, η αδυναμία τους να αξιολογήσουν κριτικά το περιεχόμενο μετατρέπεται σε κερκόπορτα για παραπληροφόρηση και απάτες.

Περίπου ένα στα έξι παιδιά ηλικίας 11-15 ετών στην Ευρώπη έχει πέσει θύμα διαδικτυακού εκφοβισμού (cyberbullying), με τις συνέπειες να κυμαίνονται από τη συναισθηματική δυσφορία μέχρι την πλήρη κοινωνική απομόνωση.

Πλατφόρμες όπως το Roblox, το Minecraft και το Fortnite αποτελούν την καθημερινή κοινωνική αρένα για εκατομμύρια παιδιά. Μόνο το Roblox διαθέτει πάνω από 100 εκατομμύρια ενεργούς χρήστες ημερησίως, πολλοί από τους οποίους είναι κάτω των 10 ετών. Σε αυτά τα ψηφιακά «προαύλια», η προσέγγιση από αγνώστους γίνεται με τρομακτική ευκολία. Η σοβαρότητα της κατάστασης έχει οδηγήσει κάποιες χώρες σε δραστικά μέτρα περιορισμού, όμως η δική μου εκτίμηση είναι ότι η απαγόρευση είναι μια «αναλογική» λύση σε ένα ψηφιακό πρόβλημα. Τα παιδιά θα βρουν πάντα τρόπο να παρακάμψουν τα τείχη μέσω VPN ή εναλλακτικών λογαριασμών όπως βρίσκουμε οι μεγάλοι τρόπους να παρακάψουμε ένα αποκλεισμό· το ζητούμενο είναι να τους μάθουμε πώς να τα χτίζουν τα ίδια μια ψηφιακή ασπίδα γύρω από την ιδιωτικότητά τους, να κατανοήσουν τους κινδύνους και να μπορούν να κρίνουν ανάλογα.

Η τραγική ιστορία του Χριστόφορου Νικολάου το 2022 αποτελεί την πιο οδυνηρή υπενθύμιση των κινδύνων που ελλοχεύουν. Ένας δεκαπεντάχρονος μαθητής που στοχοποιήθηκε από ψηφιακούς εκβιαστές μέσα από ένα παιχνίδι οδηγήθηκε στην αυτοχειρία ενώ λίγες ώρες πριν παρέδιδε κανονικά τις σχολικές του εργασίες. Όπως δήλωσε ο πατέρας του, αν η οικογένεια γνώριζε τότε όσα γνωρίζει σήμερα, το παιδί τους θα ήταν ακόμα μαζί τους. Αυτό το «χάσμα γνώσης» μεγαλώνει καθημερινά: από τη μία πλευρά η ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας και από την άλλη ένα σχολικό πρόγραμμα που μοιάζει να τρέχει με ταχύτητες dial-up.

Τα τελευταία τρία χρόνια, έχω πραγματοποιήσει εθελοντικά πάνω από 100 σεμινάρια σε σχολεία της Κύπρου. Η σκηνή είναι πάντα η ίδια: Μόλις κερδίσω την εμπιστοσύνη των παιδιών και ρωτήσω «Έχουμε αγνώστους φίλους στα παιχνίδια;», δεκάδες χέρια ανεβαίνουν με φυσικότητα. Τα παιδιά δεν αντιλαμβάνονται ότι μια φωτογραφία ή η κοινοποίηση της γεωγραφικής τους θέσης αποκτά μια αιώνια και ανεξέλεγκτη ζωή στο διαδίκτυο. Ο τρόπος εκπαίδευσης δεν είναι με μία παρουσίαση με «όχι» και «πρέπει» αλλά μία παρουσίαση με διαδραστικότητα, πραγματικά παραδείγματα και με την ίδια γλώσσα που αντιλαμβάνονται τα παιδιά. Η διαφορά μεταξύ ενός απλού «χρήστη» και ενός «ενημερωμένου πολίτη του διαδικτύου» είναι η ειδοποιός διαφορά που μπορεί να αποτρέψει μια ψηφιακή τραγωδία. Η αντίληψη ότι στο διαδίκτυο είμαστε αόρατοι είναι ακόμη γερά ριζωμένη.

Πιστεύω ακράδαντα ότι η κυβερνοασφάλεια πρέπει να πάψει να αντιμετωπίζεται ως μια «έκτακτη παρουσίαση» από κάποιον ειδικό μία φορά το χρόνο. Πρέπει να γίνει οργανικό κομμάτι της παιδείας, μια βασική «ψηφιακή αυτοάμυνα». Και αυτό δεν αφορά μόνο το μάθημα της πληροφορικής. Η κυβερνοασφάλεια είναι διαθεματική: Στις κοινωνικές επιστήμες πρέπει να συζητάμε για τον ψυχολογικό αντίκτυπο του cyberbullying και την ηθική της ανωνυμίας. Στην ιστορία, για το πώς η παραπληροφόρηση και τα deepfakes επηρεάζουν τη δημοκρατία. Στα μαθήματα επιστήμης, για το πώς η τεχνητή νοημοσύνη και η μηχανική μάθηση αλλάζουν τον τρόπο που επεξεργαζόμαστε τα δεδομένα μας.

Χώρες όπως η Φινλανδία, η Εσθονία και το Ηνωμένο Βασίλειο έχουν ήδη δείξει το δρόμο, ενσωματώνοντας τον ψηφιακό γραμματισμό σε κάθε βαθμίδα. Σκοπός δεν είναι να μετατρέψουμε κάθε μαθητή σε software ή cyber engineer, αν και το παγκόσμιο έλλειμμα εκατομμυρίων επαγγελματιών στον χώρο καθιστά αυτή την καριέρα μια τεράστια ευκαιρία. Σκοπός είναι να δημιουργήσουμε χρήστες που ξέρουν να προστατεύουν τους κωδικούς τους, να αναγνωρίζουν μια απόπειρα phishing και να αντιλαμβάνονται ότι δεν είναι «αόρατοι» πίσω από την οθόνη.

Η ευθύνη δεν μπορεί να πέφτει αποκλειστικά στους γονείς, οι οποίοι συχνά νιώθουν ανήμποροι ή δεν διαθέτουν τον χρόνο να παρακολουθούν κάθε ψηφιακό βήμα των παιδιών τους. Το κράτος και η εκπαιδευτική κοινότητα οφείλουν να προσφέρουν το θεσμικό πλαίσιο και τα εργαλεία. Η επένδυση στην ψηφιακή παιδεία σήμερα είναι ο μόνος τρόπος για να διασφαλίσουμε ότι οι αυριανοί πολίτες δεν θα είναι παθητικά θύματα αλγορίθμων, αλλά υπεύθυνοι διαχειριστές της ψηφιακής τους μοίρας.

Κάθε σχολική χρονιά που ξεκινά χωρίς αυτή τη θεσμική μεταρρύθμιση είναι μια χαμένη ευκαιρία. Η ψηφιακή ασφάλεια δεν είναι πολυτέλεια, είναι ο στοιχειώδης αλφαβητισμός του 21ου αιώνα. Το πιο επικίνδυνο μέρος για ένα παιδί σήμερα δεν είναι απαραίτητα ο δρόμος έξω από το σχολείο του, αλλά η οθόνη που κρατά στα χέρια του μέσα στο ίδιο του το δωμάτιο. Είναι ώρα να τους δώσουμε τα κλειδιά για να κυκλοφορούν σε αυτόν τον κόσμο με ασφάλεια.

*Ο Ανδρέας Κωνσταντινίδης είναι Director των Managed Services στην Odyssey CyberSecurity και έχει περισσότερα από 20 χρόνια εμπειρίας στον τομέα της κυβερνοασφάλειας. Ειδικεύεται στον σχεδιασμό λύσεων ασφαλείας, στη διαχείριση και ανίχνευση κυβερνοαπειλών αλλά επίσης διαθέτει τεχνογνωσία και εμπειρία στην παροχή συμβουλευτικών υπηρεσιών στον τομέα της ασφάλειας πληροφοριών. Έχει συγγράψει και κυκλοφορήσει το βιβλίο “CyberSecurity 101 – Fundamentals for Junior Engineers and Job Seekers” για τα βασικά της κυβερνοασφάλειας έτσι ώστε να βοηθήσει νέους να εκπαιδευτούν και να μπουν πιο εύκολα στον κλάδο. Έχει επίσης βραβευθεί για το 2023-2024 από τον σύνδεσμο ISC2 με το βραβείο του Κορυφαίου Επαγγελματία για την περιοχή ΕΜΕΑ.

Επικοινωνία: Ανδρέας Κωνσταντινίδης
emails: andreas@megahz.org – aconstantinides@odysseycs.com
linkedin: https://www.linkedin.com/in/andreasc1/