Στις Άλπεις, το «Glacier Loss Day», η ημέρα κατά την οποία λιώνει όλο το χειμερινό χιόνι και ο γυμνός, απροστάτευτος πάγος εκτίθεται στον ήλιο, ήρθε φέτος σε ημερομηνίες που ανησυχούν τους ερευνητές.
Καθώς τα διαδοχικά κύματα καύσωνα σαρώνουν την Ευρώπη, οι δορυφόροι και οι αισθητήρες των δικτύων παρακολούθησης καταγράφουν μια δραματική πραγματικότητα. Oι ελβετικοί παγετώνες χάνουν μάζα με ρυθμούς που αγγίζουν τα όρια του ιστορικού ρεκόρ.
H απώλεια των παγετώνων δεν είναι απλώς ένα αισθητικό ζήτημα που αλλάζει το αλπικό τοπίο. Έχει άμεσο, πρακτικό αντίκτυπο στην καθημερινότητα, την οικονομία και την επιβίωση εκατομμυρίων Ευρωπαίων.
Το WIRED Greece επικοινώνησε με τον Matthias Huss, καθηγητή Παγετωνολογίας και επικεφαλής του GLAMOS (του επίσημου δικτύου παρακολούθησης των παγετώνων της Ελβετίας), για να αποκωδικοποιήσει τι ακριβώς συμβαίνει αυτή τη στιγμή στις κορυφές των Άλπεων και γιατί αυτό που μοιάζει με ένα τοπικό φαινόμενο έχει στην πραγματικότητα συνέπειες για ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο.
«Η φετινή τήξη των παγετώνων είναι εξαιρετικά ασυνήθιστη», αναφέρει ο καθηγητής Huss στο WIRED Greece. «Σε αυτή τη χρονική στιγμή, η απώλεια πάγου ήταν εντονότερη μόνο κατά το έτος-ρεκόρ του 2022», λέει ο καθηγητής.
Ο Huss σημειώνει πως το καλοκαίρι δεν έχει τελειώσει ακόμα και η τελική αξιολόγηση θα γίνει στα τέλη Σεπτεμβρίου, όμως «μπορούμε ήδη να δηλώσουμε από τώρα ότι το 2026 πρόκειται να είναι άλλη μια χρονιά μαζικών απωλειών πάγου για τους παγετώνες της Ευρώπης».
«Ό,τι χειρότερο μπορεί να συμβεί στους παγετώνες»
Σύμφωνα με τον επιστήμονα, η φετινή καταστροφή δεν είναι τυχαία, αλλά το αποτέλεσμα ενός συνδυασμού δύο παραγόντων.
Αυτό οφείλεται σε δύο απλούς λόγους, αναφέρει ο καθηγητής. «Είχαμε πολύ λίγο χιόνι τον χειμώνα, και ως εκ τούτου ένα εξαιρετικά λεπτό προστατευτικό στρώμα για τον πάγο. Παράλληλα, τα κύματα καύσωνα ξεκίνησαν νωρίς και ήταν εξαιρετικά μακράς διάρκειας και έντονα, ήδη μέχρι τώρα», σύμφωνα με τον Huss, ο οποίος σημειώνει πως «ο συνδυασμός αυτών των δύο παραγόντων είναι ό,τι χειρότερο μπορεί να συμβεί στους παγετώνες».
Όταν το χειμερινό χιόνι είναι ελάχιστο, η «ασπίδα» που αντανακλά την ηλιακή ακτινοβολία (λόγω του φαινομένου albedo) εξαφανίζεται γρήγορα. Ο σκούρος, παλαιός πάγος που κρύβεται από κάτω απορροφά πολύ περισσότερη θερμότητα, επιταχύνοντας το λιώσιμο.
Και η απώλεια των παγετώνων δεν είναι απλώς ένα αισθητικό ζήτημα που αλλάζει το αλπικό τοπίο. Έχει άμεσο, πρακτικό αντίκτυπο στην καθημερινότητα, την οικονομία και την επιβίωση εκατομμυρίων Ευρωπαίων. Οι Άλπεις αποκαλούνται συχνά «οι υδάτινοι πύργοι της Ευρώπης», καθώς τροφοδοτούν μερικά από τα μεγαλύτερα ποτάμια της ηπείρου, όπως τον Ρήνο και τον Ροδανό.
Οι σημαντικότερες επιπτώσεις
Πέρα από την αλλαγή του τοπίου και τους πιθανούς γεωλογικούς κινδύνους, όπως αστάθειες εδάφους, η σημαντικότερη επίπτωση από το λιώσιμο των παγετώνων αφορά τη διαθεσιμότητα του νερού, εξηγεί ο Huss.
«Οι παγετώνες είναι μεγάλες, φυσικές δεξαμενές νερού που παρέχουν νερό ακριβώς όταν το χρειαζόμαστε: σε ζεστές και ξηρές περιόδους. Αυτή η λειτουργία παραμένει ακόμα ανέπαφη, αλλά εξασθενεί σταδιακά με την εξαφάνιση των παγετώνων», προειδοποιεί ο επιστήμονας.
Η πρόβλεψη για το άμεσο μέλλον είναι δυσοίωνη. Αν οι τρέχουσες τάσεις συνεχιστούν, οι υποδομές της Ευρώπης θα βρεθούν αντιμέτωπες με έντονες πιέσεις.
«Αν ένα αντίστοιχο καλοκαίρι συμβεί ξανά σε 20 χρόνια από τώρα –και είναι πιθανό η ζέστη να είναι ακόμη πιο ακραία τότε– θα υπάρξει σοβαρή έλλειψη νερού σε αυτή την κρίσιμη χρονική περίοδο», αναφέρει ο καθηγητής και σημειώνει πως αυτό θα έχει επιπτώσεις σε σημαντικούς τομείς. Όπως λέει, «επηρεάζει την άρδευση στις ορεινές κοιλάδες και την παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας, αλλά εκτείνεται και πολύ πιο πέρα από τα βουνά, καθώς οι Άλπεις τροφοδοτούν τους κύριους ποταμούς της κεντρικής Ευρώπης».
Τα σενάρια καταστροφής είναι ήδη εδώ
Το τι μπορεί να σημαίνει στην πράξη η αυξανόμενη αστάθεια των Άλπεων έγινε δραματικά σαφές στις 28 Μαΐου 2025. Εκείνη την ημέρα, η κατάρρευση μεγάλου τμήματος του παγετώνα Birch έστειλε εκατομμύρια κυβικά μέτρα πάγου, λάσπης και βράχων στην κοιλάδα Lötschental, θάβοντας περίπου το 90% του ελβετικού ορεινού χωριού Blatten.
Της καταστροφής είχε προηγηθεί η αποκόλληση τεράστιων όγκων βράχου από το Kleines Nesthorn. Η άνοδος της θερμοκρασίας και η σταδιακή απόψυξη του μόνιμα παγωμένου εδάφους θεωρείται ότι συνέβαλαν στην αποσταθεροποίηση της βουνοπλαγιάς. Στα μεγάλα υψόμετρα, άλλωστε, το παγωμένο έδαφος λειτουργεί συχνά σαν φυσική «κόλλα» που συγκρατεί τα πετρώματα. Καθώς θερμαίνεται και υποχωρεί, οι ήδη ευάλωτοι βραχώδεις σχηματισμοί γίνονται ακόμη πιο ασταθείς.
Η καταστροφή ευτυχώς δεν εξελίχθηκε χωρίς προειδοποίηση. Γεωλόγοι και τοπικές αρχές παρακολουθούσαν στενά την περιοχή με κάμερες και άλλα όργανα από το 2003, καθώς είχαν εντοπίσει αυξανόμενες μετακινήσεις βράχων και πάγου. Χάρη στις έγκαιρες προειδοποιήσεις, οι περίπου 300 κάτοικοι του Blatten είχαν απομακρυνθεί ημέρες νωρίτερα, αποτρέποντας μια πολύ μεγαλύτερη απώλεια ανθρώπινων ζωών.
Το φαινόμενο προκάλεσε μια αλυσιδωτή κρίση. Η τεράστια μάζα των συντριμμιών απλώθηκε σε μήκος άνω των δύο χιλιομέτρων στην κοιλάδα και έφραξε τον ποταμό Lonza, δημιουργώντας ένα φυσικό φράγμα. Η συσσώρευση των υδάτων προκαλεί πλέον νέους φόβους για πλημμύρες και για περαιτέρω καταστροφές στα ελάχιστα κτίρια που είχαν απομείνει όρθια.
Το Blatten αποτελεί μια ακραία, αλλά όχι θεωρητική, προειδοποίηση για το μέλλον των Άλπεων: καθώς οι παγετώνες υποχωρούν και το παγωμένο υπέδαφος αποσταθεροποιείται, οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής δεν περιορίζονται στην απώλεια πάγου. Μπορούν να μεταμορφώσουν ολόκληρα βουνά, να εκτρέψουν ποτάμια και, μέσα σε λίγα λεπτά, να εξαφανίσουν κοινότητες που βρίσκονταν εκεί επί αιώνες.
