Στους κοραλλιογενείς υφάλους του νησιού Feridhoo στις Μαλδίβες βρίσκεται ένα υποβρύχιο ηχητικό γλυπτό που φέρει την υπογραφή του Marco Barotti.
Ο βραβευμένος καλλιτέχνης πολυμέσων ηχογραφεί υγιείς υφάλους και αναπαράγει αυτούς του ήχους, μέσω υποβρύχιων εικαστικών εγκαταστάσεων, σε υποβαθμισμένες κοραλλιογενείς αποικίες για να βοηθήσει στην οικολογική ανάκαμψή τους.
Τα έργα του συνδυάζουν την επιστημονική έρευνα με την καλλιτεχνική φαντασία και ευαισθητοποιούν το κοινό σχετικά με τις οικολογικές και πολιτιστικές πραγματικότητες της Ανθρωπόκαινου Εποχής. Για αυτό και ο ίδιος τοποθετείται σε έναν επιλεγμένο κύκλο επιδραστικών ανθρώπων από όλο τον κόσμο που αναδιαμορφώνουν την κατανόησή μας για τον φυσικό κόσμο.
Η κλιματική αλλαγή, τα κύματα θαλάσσιου καύσωνα, η ρύπανση, η υπεραλίευση και η καταστροφή των παράκτιων οικοσυστημάτων απειλούν ένα από τα πιο πλούσια και σημαντικά οικοσυστήματα του πλανήτη.
Ο Barotti όμως είναι και μέλος μιας ασυνήθιστης συμμαχίας, όπου επιστήμονες, καλλιτέχνες, σχεδιαστές, φωτογράφοι, εκπαιδευτικοί και κοινότητες από όλο τον κόσμο προσπαθούν να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο μιλάμε για τους ωκεανούς έξω από τον κόσμο των ειδικών.
Το όνομα αυτής της συμμαχίας είναι Coral Art-Science και η φιλοδοξία της είναι να οικοδομήσει ένα παγκόσμιο δίκτυο όπου η επιστημονική γνώση συναντά την καλλιτεχνική έκφραση, ώστε η κρίση που περνούν οι κοραλλιογενείς ύφαλοι, πέρα από απλώς κατανοητή, να γίνει προσωπικά σημαντική για εκατομμύρια ανθρώπους.
Η πρωτοβουλία καθοδηγείται από τον καθηγητή Oren Levy του Πανεπιστημίου Bar-Ilan στο Ισραήλ, την ερευνήτρια Or Ben-Zvi από το Ωκεανογραφικό Ινστιτούτο Scripps στο Σαν Ντιέγκο, Καλιφόρνια και την καθηγήτρια Mónica Medina από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Λος Άντζελες, η οποία εξηγεί στο WIRED Greece πως ξεκίνησε η ιδέα:
«Άρχισα να φέρνω την τέχνη στην τάξη μου και είδα από πρώτο χέρι πώς ενστάλαξε ελπίδα και πυροδότησε τη συμμετοχή των φοιτητών».
«Έχω συγκεντρώσει μια ad hoc λίστα καλλιτεχνών που εργάζονται στον χώρο των κοραλλιογενών υφάλων και της κλιματικής αλλαγής, την οποία μοιράζομαι με τους φοιτητές μου. Είναι μια ικανοποιητική εμπειρία και ενθαρρύνω τους συναδέλφους μου να κάνουν το ίδιο».
Οι ύφαλοι πεθαίνουν
Οι κοραλλιογενείς ύφαλοι, αυτές οι υποθαλάσσιες πόλεις γεμάτες χρώμα, κίνηση και αλληλεξάρτηση περνούν μια κρίση επιβίωσης που δεν μοιάζει με καμία άλλη στην ιστορία τους.
Δεν εξαφανίζονται ξαφνικά ή με έναν θεαματικό τρόπο. Απλά ξεθωριάζουν.
Και ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο πρόβλημά τους.
Οι ύφαλοι πεθαίνουν αθόρυβα και μακριά από την καθημερινή εμπειρία των περισσότερων ανθρώπων.
Η κλιματική αλλαγή, τα κύματα θαλάσσιου καύσωνα, η ρύπανση, η υπεραλίευση και η καταστροφή των παράκτιων οικοσυστημάτων απειλούν ένα από τα πιο πλούσια και σημαντικά οικοσυστήματα του πλανήτη.
Για δεκαετίες, η μάχη για τη σωτηρία των κοραλλιογενών υφάλων δόθηκε μέσα σε επιστημονικά εργαστήρια, ερευνητικά σκάφη και επιστημονικά συνέδρια.
Η επιστήμη αποκάλυψε με ακρίβεια τι συμβαίνει κάτω από την επιφάνεια των ωκεανών και διαθέτει πλέον έναν χάρτη αυτής της καταστροφής.
Αυτό που δεν έχει ακόμη είναι έναν τρόπο να κάνει ολόκληρο τον πλανήτη να σταθεί για λίγο και να δει αυτόν τον χάρτη.
«Το βασικό πρόβλημα είναι ότι η γνώση δεν μετατρέπεται αυτόματα σε δράση», διαπιστώνουν οι επιστήμονες.
Και η μεγαλύτερη πρόκληση για την προστασία των υφάλων ίσως δεν είναι πλέον η κατανόηση της απειλής. Είναι η δημιουργία μιας παγκόσμιας συναισθηματικής σύνδεσης με έναν κόσμο που οι περισσότεροι από μας δεν θα δουν ποτέ.
Για αυτό, παράλληλα με τη συμμαχία εμφανίστηκε και μια διεθνής επιστημονική παρέμβαση στο επιστημονικό περιοδικό Science Advances, την οποία συνυπογράφουν 55 συγγραφείς.
Οι επιστήμονες υποστηρίζουν μέσα στο κείμενο ότι η προστασία των υφάλων απαιτεί κάτι περισσότερο από τεχνολογικές λύσεις και οικολογική αποκατάσταση.
«Η προστασία των υφάλων δεν είναι μόνο ένα οικολογικό ζήτημα, αλλά και κοινωνικό, πολιτιστικό και ανθρωπιστικό. Χρειάζεται μια πολιτισμική αλλαγή, ένας νέος τρόπος να αφηγηθούμε τη σχέση μας με τους ωκεανούς», σημειώνουν.
Και τον ρόλο αυτού του αφηγητή αναλαμβάνει η τέχνη.
Η τέχνη ως εργαλείο περιβαλλοντικής αφύπνισης
Ένα επιστημονικό μοντέλο μπορεί να δείξει την άνοδο της θερμοκρασίας. Ένα έργο τέχνης όμως μπορεί να δείξει τι σημαίνει να χάνεται ένας ζωντανός κόσμος.
Μια φωτογραφία μπορεί να κάνει έναν άνθρωπο να σταματήσει και να αφουγκραστεί.
Ένα ντοκιμαντέρ μπορεί να δημιουργήσει μια σχέση με ένα οικοσύστημα που μέχρι εκείνη τη στιγμή ήταν απλώς μια έννοια στο μυαλό των ανθρώπων.
Αυτός είναι ο λόγος που η κοινοπραξία Coral Art-Science αντιμετωπίζει την τέχνη ως εργαλείο περιβαλλοντικής αφύπνισης και δράσης.
Γλυπτά, ζωγραφικά έργα, φωτογραφίες, κινηματογράφος, ψηφιακές εγκαταστάσεις, μουσική και άλλες μορφές καλλιτεχνικής δημιουργίας μπορούν να λειτουργήσουν ως γέφυρες ανάμεσα στα ερευνητικά δεδομένα και την κοινωνία.
«Συνεργαζόμαστε με καλλιτέχνες για τη συν-δημιουργία έργων που μπορούν να βοηθήσουν στην κοινοποίηση της δυσμενούς κατάστασης των υφάλων με ακριβείς επιστημονικές πληροφορίες», προσθέτει η καθηγήτρια Mónica Medina.
Η ιδέα είναι απλή αλλά ριζοσπαστική.
Αν οι άνθρωποι δεν αισθανθούν ότι κάτι αξίζει να σωθεί, δύσκολα θα αγωνιστούν για αυτό.
Η ίδια λογική επεκτείνεται και στον σχεδιασμό. Στον κόσμο του design, η φύση δεν είναι πλέον μόνο πηγή έμπνευσης για μορφές και χρώματα. Μπορεί να γίνει μοντέλο τεχνολογικής καινοτομίας.
Η γραφιστική μπορεί να μετατρέψει πολύπλοκα οικολογικά δεδομένα σε εικόνες που καταλαβαίνει το ευρύ κοινό.
Ο σχεδιασμός προϊόντων μπορεί να χρησιμοποιήσει αρχές από τη δομή των κοραλλιών για νέες βιομιμητικές εφαρμογές.
Η μόδα μπορεί να μεταφέρει περιβαλλοντικά μηνύματα μέσα από υλικά, συλλογές και ιστορίες.
Η αρχιτεκτονική τοπίου μπορεί να φέρει τη μορφολογία των υφάλων σε δημόσιους χώρους.
«Ο στόχος δεν είναι απλώς να δημιουργηθούν όμορφα αντικείμενα με θέμα τα κοράλλια. Είναι να ενσωματωθεί η προστασία των ωκεανών στην καθημερινή κουλτούρα των ανθρώπων», λένε οι επιστήμονες της κοινοπραξίας.
Αυτή η προσέγγιση αλλάζει επίσης τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την ίδια την ομορφιά της φύσης.
Για χρόνια, η επικοινωνία για ωκεάνια περιβάλλοντα βασίστηκε στον εντυπωσιασμό του κοινού με πολύχρωμα ψάρια, χελώνες και θεαματικές εικόνες του βυθού. Όμως η πραγματική λειτουργία ενός οικοσυστήματος εξαρτάται συχνά από οργανισμούς που δεν τραβούν την προσοχή.
«Η έννοια της “λειτουργικής ομορφιάς” προτείνει μια διαφορετική οπτική, να βλέπουμε αξία όχι μόνο σε αυτό που είναι εντυπωσιακό, αλλά σε αυτό που διατηρεί τη ζωή», σημειώνουν οι συγγραφείς της παρέμβασης.
Οι άνθρωποι που ζουν μαζί με τους υφάλους
Η παγκόσμια κινητοποίηση για τους υφάλους όμως, δεν μπορεί να γίνει χωρίς τους ανθρώπους που ζουν μαζί τους.
Οι αυτόχθονες και παράκτιες κοινότητες διαθέτουν πολύτιμη γνώση που έχει διαμορφωθεί μέσα από γενιές σχέσης με τη θάλασσα. Οι ύφαλοι για αυτές τις κοινωνίες δεν είναι αντικείμενα που χρειάζονται προστασία από απόσταση. Είναι μέρος της καθημερινής τους ζωής.
Η μεγάλη μάχη για τους κοραλλιογενείς υφάλους θα κριθεί ασφαλώς από πολιτικές αποφάσεις για προστασία των θαλάσσιων περιοχών, αλλά και από την επιστημονική καινοτομία.
Σύμφωνα με την προσέγγιση που προτείνουν οι επιστήμονες, οι φωνές των κοινοτήτων πρέπει να βρίσκονται στο κέντρο και όχι στο περιθώριο λήψης των αποφάσεων.
Η κοινοπραξία Coral Art-Science φιλοδοξεί να λειτουργήσει ως κόμβος αυτής της παγκόσμιας συνεργασίας και απευθύνει έκκληση σε ερευνητές και οργανισμούς, σε δημιουργούς και σε κοινότητες από όλες τις ηπείρους να μεταφέρουν το μήνυμα για την προστασία των υφάλων σε νέα ακροατήρια.
«Το να φέρνουμε κοντά επιστήμονες και καλλιτέχνες είναι ο τρόπος μας να μεταφράσουμε δεκαετίες έρευνας σε κάτι που οι άνθρωποι όχι μόνο μπορούν να καταλάβουν, αλλά και να νιώσουν. Και αυτή η συναισθηματική σύνδεση είναι απαραίτητη αν θέλουμε οι ύφαλοι να έχουν μέλλον», αναφέρει στο WIRED Greece o καθηγητής Oren Levy, ο οποίος από παιδί εκδήλωσε ενδιαφέρον για τους κοραλλιογενείς υφάλους δηλαδή, πολύ πριν γίνουν το έργο της ζωής του.
«Κάθε φορά που έμπαινα στο νερό ως παιδί, ένιωθα σαν να επισκεπτόμουν έναν άλλο πλανήτη», λέει χαρακτηριστικά.
Το όραμα της κοινοπραξίας περιλαμβάνει εκθέσεις, δημόσιες δράσεις, εκπαιδευτικά προγράμματα, ψηφιακές αφηγήσεις, συμμετοχικά έργα και νέους τρόπους χρηματοδότησης της προστασίας των ωκεανών.
Δεν πρόκειται για μια προσπάθεια να γίνει η επιστήμη πιο «ελκυστική». Πρόκειται για την αναγνώριση ότι η επιστήμη, χωρίς κοινωνική συμμετοχή, συχνά περιορίζεται μόνο σε εκείνους που ενδιαφέρονται για αυτή.
Η μεγάλη μάχη για τους κοραλλιογενείς υφάλους θα κριθεί ασφαλώς από πολιτικές αποφάσεις για προστασία των θαλάσσιων περιοχών, αλλά και από την επιστημονική καινοτομία.
Αλλά κυρίως θα κριθεί από το αν οι άνθρωποι καταφέρουν να «χτίσουν» μια νέα σχέση με τη φύση.
Ίσως το μέλλον των υφάλων να μην εξαρτάται μόνο από το αν μπορούμε να τους αναγεννήσουμε, αλλά από το αν μπορούμε να τους φέρουμε στη μνήμη μας.
Γιατί ένας κόσμος που δεν βλέπουμε, είναι ένας κόσμος που κινδυνεύουμε να χάσουμε.
Και η πρώτη κίνηση για την προστασία των υφάλων μπορεί να είναι πολύ απλή.
Να κάνουμε ξανά ορατό αυτό που δεν βλέπουμε.
