Ο Νεκτάριος Αληγιάννης ανοίγει ένα μικρό ξύλινο συρτάρι και βγάζει μια χούφτα αποξηραμένα φύλλα. Γύρω μας, σε μια αίθουσα του Πανεπιστημίου Αθηνών, εκατοντάδες γυάλινα δοχεία φιλοξενούν ρίζες, άνθη, σπόρους και άλλα μέρη φυτικών ειδών από κάθε γωνιά της Ελλάδας και του κόσμου. Στα ράφια στοιβάζονται δρόγες, στα ντουλάπια έχουν τοποθετηθεί δείγματα που συλλέχθηκαν πριν από δεκαετίες. Η μυρωδιά θυμίζει ταυτόχρονα φαρμακείο, βοτανικό κήπο και παλιό αρχείο.
Για τον καθηγητή Φαρμακογνωσίας και Χημείας Φυσικών Προϊόντων του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν είναι ότι γνωρίζουμε λίγα για τα θεραπευτικά φυτά αλλά ότι ίσως γνωρίζουμε περισσότερα απ’ όσα προλαβαίνουμε να διασώσουμε.
Για αιώνες, η φυτοθεραπευτική γνώση περνούσε από γενιά σε γενιά. Από τη γιαγιά στην κόρη, από τον βοσκό στον μαθητευόμενο, από τον θεραπευτή στους κατοίκους του χωριού. Σπάνια καταγραφόταν συστηματικά, και άκομη πιο σπάνια ελεγχόταν από τα εκάστοτε εργαλεία της επιστήμης. Σήμερα, καθώς οι τελευταίοι φορείς αυτής της εμπειρικής γνώσης γερνούν, οι επιστήμονες βρίσκονται αντιμέτωποι με ένα παράδοξο: η ανθρωπότητα ενδέχεται να χάνει μία από τις μεγαλύτερες βάσεις δεδομένων που δημιούργησε ποτέ. Από αυτή την αγωνία γεννήθηκε, μεταξύ άλλων, η Εθνοφαρμακολογία.
«Εδώ συναντώνται διαφορετικές θεραπευτικές παραδόσεις, διαφορετικές επιρροές και διαφορετικοί τρόποι χρήσης των φυτών».
«Η παραδοσιακή γνώση δεν συνιστά από μόνη της απόδειξη», μου εξηγεί αργότερα ο καθηγητής Michael Heinrich, ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του πεδίου διεθνώς. «Είναι η αφετηρία για να κάνεις τις σωστές ερωτήσεις».
Οι ερωτήσεις αυτές γίνονται ολοένα πιο επίκαιρες σε μια εποχή που η μακροζωία έχει μετατραπεί σε παγκόσμια βιομηχανία δισεκατομμυρίων ευρώ. Από τα εργαστήρια της Silicon Valley μέχρι τις Μπλε Ζώνες της Μεσογείου, ερευνητές, επιχειρηματίες και επενδυτές αναζητούν τρόπους να επιβραδύνουν τη γήρανση και να επεκτείνουν τα υγιή χρόνια ζωής. Όμως, όσο πιο έντονη γίνεται η αναζήτηση της επόμενης μεγάλης ανακάλυψης, τόσο περισσότερο κάποιοι επιστήμονες στρέφουν το βλέμμα τους προς τα πίσω: στα βουνά, στα χειρόγραφα και στις συνταγές που επέζησαν για αιώνες και ίσως κρύβουν το μυστικό για την επόμενη φαρμακευτική ανακάλυψη.
Η επιστήμη που κυνηγά τις ιστορίες των φυτών
Η Εθνοφαρμακολογία βρίσκεται κάπου ανάμεσα στις ανθρωπιστικές και τις φυσικές επιστήμες. Μελετά πώς διαφορετικοί πολιτισμοί χρησιμοποιούν φυτά, μύκητες και φυσικά προϊόντα για τη διατήρηση της υγείας και τη θεραπεία ασθενειών, αλλά δεν σταματά στην καταγραφή τους. Στόχος της είναι να μετατρέψει αυτήν τη γνώση σε επιστημονικά ερωτήματα που μπορούν να ελεγχθούν στο εργαστήριο.
Όπως εξηγεί ο Ν. Αληγιάννης, η Εθνοφαρμακολογία είναι από τη φύση της μια διεπιστημονική επιστήμη που απαιτεί να γκρεμιστούν τα τείχη ανάμεσα στα διαφορετικά τμήματα των πανεπιστημίων. «Χρειάζεσαι ιστορικούς και φιλολόγους για να διαβάσουν και να μεταφράσουν τα κείμενα, βοτανολόγους για να αναγνωρίσουν τα φυτά, φαρμακογνώστες για να εντοπίσουν τις δραστικές ουσίες, βιολόγους για να τεκμηριώσουν τη δράση τους και γιατρούς για να τα αξιολογήσουν την κλινικά», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Όταν ο Michael Heinrich ξεκινούσε την καριέρα του πριν από σχεδόν τέσσερις δεκαετίες, η προσέγγιση αυτή δεν ήταν αυτονόητη. «Όταν ξεκίνησα, πολλοί αναρωτιούνταν γιατί ασχολούμαστε με αυτά τα πράγματα», μου λέει. Η παραδοσιακή γνώση αντιμετωπιζόταν συχνά ως λαογραφία και όχι ως πιθανή πηγή επιστημονικών υποθέσεων.
Σταδιακά, όμως, τα όρια άρχισαν να θολώνουν. Η Βιολογία, η Φαρμακολογία, η Ανθρωπολογία και οι κοινωνικές επιστήμες άρχισαν να συνεργάζονται πιο στενά, ενώ η Εθνοφαρμακολογία εξελίχθηκε από ένα πεδίο που κατέγραφε πρακτικές σε ένα άλλο που επιχειρεί να κατανοήσει γιατί ορισμένες από αυτές τις πρακτικές λειτούργησαν και ποιες αξίζει να μελετηθούν περαιτέρω.
Η διαδικασία θυμίζει τη συναρμολόγηση ενός χάρτη από διάσπαρτες πληροφορίες. Ένας ερευνητής μπορεί να ξεκινήσει από μια μαρτυρία σε κάποιο απομακρυσμένο χωριό της Πίνδου, μια συνταγή που απαντά επανειλημμένα σε διαφορετικές περιοχές ή μια αναφορά σε ένα βυζαντινό χειρόγραφο. Αν το ίδιο φυτό εμφανίζεται ξανά και ξανά με την ίδια χρήση, τότε ίσως να μην πρόκειται για σύμπτωση. Εκεί ξεκινά το έργο της η επιστήμη.
Όπως επισημαίνει ο Μ. Heinrich, η παραδοσιακή γνώση δεν αποδεικνύει απαραίτητα την αποτελεσματικότητα, αλλά αποτελεί μια εξαιρετικά χρήσιμη αφετηρία. Αντί να εξετάζουν τυχαία χιλιάδες φυτά και εκατομμύρια χημικές ενώσεις, οι επιστήμονες αποκτούν έναν οδηγό που τους υποδεικνύει πού αξίζει να κοιτάξουν πρώτα. Και σε μια εποχή που η φαρμακευτική έρευνα γίνεται ολοένα και πιο ακριβή, η δυνατότητα να ξεκινήσεις από μια υπόθεση που επιβιώνει επί αιώνες ίσως αποδειχθεί πιο πολύτιμη απ’ όσο φανταζόμαστε.
Το μυστικό της Κίρκης και η Ελλάδα ως εργαστήριο
Μία από τις πιο χαρακτηριστικές ιστορίες Εθνοφαρμακολογίας που αναφέρει ο Ν. Αληγιάννης βρίσκεται στις σελίδες της «Οδύσσειας». Όταν οι σύντροφοι του Οδυσσέα έπεσαν θύματα των μαγικών της Κίρκης, ο Ερμής έδωσε στον ήρωα ένα φυτό που ο Όμηρος ονομάζει «μώλυ». Το φυτό προστάτευσε τον Οδυσσέα από τα μάγια, του επέτρεψε να τους αντισταθεί. Για αιώνες, αυτή η ιστορία αντιμετωπιζόταν ως κομμάτι της μυθολογίας. Τι θα συνέβαινε όμως αν περιείχε έστω και ένα ίχνος βιολογικής αλήθειας;
Μία από τις επικρατέστερες θεωρίες υποστηρίζει ότι το μώλυ ίσως αντιστοιχούσε σε κάποιο είδος νάρκισσου. Το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται τόσο στο ίδιο το φυτό όσο σε μια ουσία που περιέχει, τη γαλανταμίνη, που σήμερα χρησιμοποιείται στη θεραπεία της νόσου Αλτσχάιμερ, καθώς ενισχύει τη δράση της ακετυλοχολίνης, ενός νευροδιαβιβαστή που παίζει καθοριστικό ρόλο στη μνήμη και τη γνωστική λειτουργία. Την ανακάλυψε μια ομάδα Βούλγαρων ερευνητών με επικεφαλής τον χημικό Dimitar Paskov, έχοντας παρατηρήσει τους κατοίκους ορεινών χωριών της χώρας να τη χρησιμοποιούν.
«Πάντα λέω ότι ίσως να έπρεπε να είχαμε μελετήσει καλύτερα τον Όμηρο», αναφέρει ο Ν. Αληγιάννης γελώντας. «Δεν εννοώ ότι ο Όμηρος ήξερε βιοχημεία», διευκρινίζει. «Αλλά οι άνθρωποι παρατηρούσαν, έβλεπαν τι έκανε ένα φυτό, τι αποτέλεσμα είχε, σε ποια συμπτώματα επιδρούσε. Αυτή η γνώση συσσωρευόταν και κάποιες φορές πέρασε στους μύθους, άλλες πέρασε στην παράδοση. Το ερώτημα είναι αν μπορούμε να την αναγνωρίζουμε όταν τη συναντάμε».
Το παράδειγμα της γαλανταμίνης δεν είναι μοναδικό. Η ιστορία της Φαρμακευτικής είναι γεμάτη ουσίες που ανακαλύφθηκαν ή επανεξετάστηκαν επειδή κάποιος παρατήρησε μια παραδοσιακή τους χρήση και αποφάσισε να την ερευνήσει συστηματικά. Και η Εθνοφαρμακολογία προσπαθεί να εντοπίσει τα σημεία όπου η παρατήρηση, η εμπειρία και η επιστήμη συναντιούνται.
Αν υπάρχει μια χώρα που λειτουργεί ως φυσικό εργαστήριο γι’ αυτού του είδους την έρευνα, είναι η Ελλάδα. Η γεωγραφική της θέση στο σταυροδρόμι Ευρώπης, Ασίας και Αφρικής δημιούργησε μία από τις πλουσιότερες χλωρίδες της ηπείρου. Περισσότερα από 6.000 φυτικά είδη έχουν καταγραφεί στην ελληνική επικράτεια, ενώ εκατοντάδες από αυτά είναι ενδημικά και δεν απαντούν πουθενά αλλού στον κόσμο.
Για τον Ν. Αληγιάννη, όμως, το μεγαλύτερο πλεονέκτημα της Ελλάδας είναι η πολιτισμική συνέχεια. «Η Ελλάδα είναι μια πολύ ιδιαίτερη περίπτωση», λέει. «Εδώ συναντώνται διαφορετικές θεραπευτικές παραδόσεις, διαφορετικές επιρροές και διαφορετικοί τρόποι χρήσης των φυτών».
Η χώρα διαθέτει στρώματα γνώσης που εκτείνονται από την αρχαιότητα και το Βυζάντιο μέχρι τις λαϊκές θεραπευτικές πρακτικές του 20ού αιώνα. Βυζαντινά χειρόγραφα, παλιά βοτανολόγια, τοπικές παραδόσεις και προφορικές μαρτυρίες συνθέτουν ένα τεράστιο, αλλά αποσπασματικό αρχείο. Το πρόβλημα είναι πως αυτό το αρχείο βρίσκεται σε κίνδυνο. «Χάνουμε τη γνώση πιο γρήγορα απ’ όσο προλαβαίνουμε να την καταγράψουμε», αναφέρει ο καθηγητής.
Τα τελευταία χρόνια, η ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου Αθηνών συμμετέχει σε ευρωπαϊκά προγράμματα που επιχειρούν να συγκεντρώσουν, να ψηφιοποιήσουν και να αναλύσουν αυτό το υλικό. Ένα από αυτά είναι το ETHCSTWIN, στόχος του οποίου δεν είναι μόνο η διατήρηση της γνώσης αλλά και η αξιοποίησή της ως αφετηρίας για νέες επιστημονικές ανακαλύψεις.
Η δουλειά αυτή θυμίζει όλο και λιγότερο αυτή του μοναχικού βοτανολόγου που περιπλανιέται σε ένα βουνό με ένα σημειωματάριο στο χέρι. Σήμερα απαιτεί ομάδες ανθρωπολόγων, φαρμακολόγων, χημικών, ιστορικών, βιοπληροφορικών και ειδικών τεχνητής νοημοσύνης. Για πρώτη φορά στην ιστορία του πεδίου, οι επιστήμονες μπορούν να διασταυρώνουν χιλιάδες αναφορές από διαφορετικές χώρες, ιστορικές περιόδους και πολιτισμούς μέσα σε λίγα λεπτά. Εκεί όπου παλιότερα χρειάζονταν χρόνια βιβλιογραφικής έρευνας, σήμερα αλγόριθμοι μπορούν να εντοπίσουν μοτίβα, επαναλαμβανόμενες χρήσεις και πολλά υποσχόμενες κατευθύνσεις για μελλοντική έρευνα.
Για τον Μ. Heinrich αυτή η διαδικασία καταγραφής είναι η καρδιά του πεδίου. «Για δεκαετίες αυτό ακριβώς κάναμε ως Εθνοφαρμακολόγοι», λέει. «Προσπαθούσαμε να κατανοήσουμε πώς χρησιμοποιούνται τα φυτά, σε ποιο πλαίσιο και τι ακριβώς σημαίνουν για τις κοινότητες που τα χρησιμοποιούν».
«Το μεγαλύτερο λάθος είναι να αντιμετωπίζουμε την παράδοση ως κάτι αμετάβλητο», λέει ο Μ. Heinrich. «Ο πολιτισμός είναι ευέλικτος, προσαρμόζεται, αλλάζει συνεχώς». Γι’ αυτό ακριβώς χρειάζεται να καταγραφεί προτού χαθεί.
Όταν η τεχνητή νοημοσύνη συναντά τη φυτοθεραπεία
Για χιλιάδες χρόνια η θεραπευτική γνώση μεταδιδόταν προφορικά. Έπειτα ήρθαν τα χειρόγραφα. Αργότερα τα βιβλία. Σήμερα, η επόμενη φάση της ιστορίας της περνά μέσα από βάσεις δεδομένων και αλγορίθμους.
Ο M. Heinrich βλέπει την εξέλιξη αυτή ως συνέχεια μιας πολύ παλαιότερης διαδικασίας. «Η προφορική παράδοση ήταν μια τεχνολογία μετάδοσης γνώσης. Τα βιβλία ήταν μια άλλη τεχνολογία μετάδοσης γνώσης. Η τεχνητή νοημοσύνη είναι απλώς το επόμενο βήμα», λέει.
Για τον Ν. Αληγιάννη και τους συνεργάτες του, η πρόκληση αφορά κυρίως τον όγκο της πληροφορίας που πρέπει να διαχειριστούν. Στην Ευρώπη υπάρχουν χιλιάδες ιστορικά κείμενα, εκατοντάδες εθνοβοτανικές μελέτες και δεκάδες χιλιάδες καταγεγραμμένες χρήσεις φυτών. Μόνο στην Ελλάδα, οι σχετικές αναφορές εκτείνονται από την αρχαία γραμματεία και τα βυζαντινά χειρόγραφα μέχρι τις προφορικές παραδόσεις απομακρυσμένων κοινοτήτων.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι λείπουν τα δεδομένα, αλλά πως είναι διάσπαρτα. «Έχουμε χιλιάδες καταγραφές, χιλιάδες αναφορές, τόση πληροφορία που κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να επεξεργαστεί μόνος του», εξηγεί.
Ακριβώς γι’ αυτό τα τελευταία χρόνια συμμετέχει και συντονίζει ευρωπαϊκά προγράμματα όπως το EthnoHERBS και το ETHCSTWIN που επιχειρούν να δημιουργήσουν ψηφιακές βάσεις δεδομένων γύρω από την παραδοσιακή χρήση φαρμακευτικών φυτών. Στόχος είναι να συνδεθούν ιστορικά κείμενα, εθνοβοτανικές καταγραφές, χημικές αναλύσεις, φαρμακολογικές μελέτες και σύγχρονα βιοϊατρικά δεδομένα.
Η διαδικασία θυμίζει λιγότερο αρχαιολογία και περισσότερο data science. Ένας αλγόριθμος μπορεί να εντοπίσει χρήση του ίδιου φυτού για τη θεραπεία μιας συγκεκριμένης πάθησης σε διαφορετικές χώρες. Ένας άλλος μπορεί να αναγνωρίσει χημικές ομοιότητες ανάμεσα σε φυτά που διαχρονικά χρησιμοποιούνταν με παρόμοιο τρόπο. Και ένα μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να προτείνει ποια από αυτά τα μοτίβα αξίζει να διερευνηθούν περαιτέρω.
Η βιομηχανία των 15 δισεκατομμυρίων ευρώ και η ταχύτητα της Κίνας
Όταν ακούμε τη λέξη «βότανα», ο νους μας πάει κατευθείαν σε μικρά καταστήματα βοτανοθεραπείας, ματζούνια ή συμπληρώματα διατροφής που υπόσχονται τα πάντα. Στην πραγματικότητα, όμως, πρόκειται για κάτι πολύ μεγαλύτερο.
Σύμφωνα με τον Bernd Roether, επικεφαλής του τμήματος Drug Regulatory Affairs της Bionorica, η ευρωπαϊκή αγορά φυτοθεραπευτικών προϊόντων ξεπερνά τα 15 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως και αντιστοιχεί σε περίπου 1,5 δισεκατομμύριο συσκευασίες τον χρόνο. Πρόκειται για μια αγορά που αναπτύχθηκε ιδιαίτερα στη Γερμανία, όπου τα φυτοθεραπευτικά φάρμακα αποτελούν μέρος της καθημερινής κλινικής πρακτικής εδώ και δεκαετίες.
Παρά ταύτα, η διαδρομή από ένα φυτό με παραδοσιακή χρήση μέχρι ένα εγκεκριμένο φαρμακευτικό προϊόν παραμένει εξαιρετικά δύσκολη. «Η ανάπτυξη ενός νέου φαρμάκου απαιτεί συνήθως δέκα χρόνια και επενδύσεις που μπορεί να ξεπεράσουν τα 100 ή και τα 200 εκατομμύρια ευρώ», εξηγεί ο Β. Roether.
Οι αυστηρές απαιτήσεις δεν προέκυψαν τυχαία. Μετά το σκάνδαλο της θαλιδομίδης τη δεκαετία του 1960, όταν χιλιάδες παιδιά γεννήθηκαν με σοβαρές δυσμορφίες εξαιτίας ενός φαρμάκου που θεωρούνταν ασφαλές, η Ευρώπη δημιούργησε ένα από τα αυστηρότερα ρυθμιστικά πλαίσια στον κόσμο. Οι κανόνες αυτοί συχνά επικρίνονται ως γραφειοκρατικοί. Όπως παραδέχονται ακόμη και στελέχη της βιομηχανίας, όμως, θεσπίστηκαν για να διασφαλίσουν ότι οι ασθενείς λαμβάνουν προϊόντα που είναι αποτελεσματικά και ασφαλή.
«Αν δεν καταγράψουμε και δεν οργανώσουμε αυτήν τη γνώση τώρα, υπάρχει ο κίνδυνος να χαθεί προτού καν προλάβουμε να την αξιολογήσουμε».
Σύμφωνα με τον Β. Roether, τα πλήρως καταχωρισμένα φυτοθεραπευτικά φάρμακα ‒αυτά που έχουν περάσει από αυστηρούς ελέγχους ποιότητας, ασφάλειας και αποτελεσματικότητας‒ αντιπροσωπεύουν πλέον μόνο το ένα τρίτο της αγοράς, ενώ τα μη καταχωρισμένα προϊόντα αυξάνονται διαρκώς. Η λογική είναι απλή: είναι ακριβό να διατηρείς ένα registered product. Οπότε οι εταιρείες μετακινούνται προς τα συμπληρώματα διατροφής, όπου οι απαιτήσεις είναι λιγότερες και τα περιθώρια μεγαλύτερα. Αποτέλεσμα: ο καταναλωτής βλέπει την ίδια συσκευασία, αλλά δεν γνωρίζει πάντα τι αγοράζει.
Αυτός είναι και ο λόγος που ο M. Heinrich εμφανίζεται ιδιαίτερα επιφυλακτικός απέναντι στις υπερβολικές υποσχέσεις της βιομηχανίας των συμπληρωμάτων διατροφής. «Δεν υπάρχουν μαγικές λύσεις», λέει χαρακτηριστικά. Τα συμπληρώματα διατροφής μπορεί να έχουν θέση σε μια συνολικά υγιεινή ζωή, αλλά δεν αποτελούν από μόνα τους το κλειδί της μακροζωίας.
Πιστεύει πως η συζήτηση γύρω από την υγεία συχνά εστιάζει υπερβολικά σε μεμονωμένα συστατικά, βιταμίνες ή «θαυματουργά» προϊόντα, παραβλέποντας τη μεγαλύτερη εικόνα. «Αυτό που έχει σημασία είναι μια ισορροπημένη και υγιεινή διατροφή», εξηγεί. «Όχι η εμμονή σε κάθε μικρή λεπτομέρεια, αλλά μια σταθερή και συνεπής προσέγγιση των καθημερινών μας επιλογών».
Κατά τη γνώμη του, μία από τις μεγαλύτερες διατροφικές προκλήσεις της εποχής μας δεν είναι η έλλειψη εξειδικευμένων συμπληρωμάτων αλλά η ολοένα μεγαλύτερη εξάρτηση από τα υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα. «Έχουμε περάσει από μια μεικτή και σχετικά φυσική διατροφή σε τρόφιμα που είναι τόσο επεξεργασμένα ώστε έχουν χάσει μεγάλο μέρος της διατροφικής τους αξίας», λέει.
Ωστόσο, αν η Ευρώπη προσπαθεί να ισορροπήσει μεταξύ καινοτομίας και ρύθμισης, η Κίνα ακολουθεί μια διαφορετική διαδρομή. Η παραδοσιακή κινεζική ιατρική αποτελεί επίσημο κομμάτι του συστήματος υγείας της χώρας, διαθέτει ισχυρή κρατική υποστήριξη και τροφοδοτεί ένα τεράστιο οικοσύστημα έρευνας και ανάπτυξης.
Για τον Β. Roether, αυτό δίνει στην Κίνα ένα σημαντικό πλεονέκτημα. Η χώρα διαθέτει μεγαλύτερες βάσεις δεδομένων, περισσότερους πόρους και πολύ μεγαλύτερη κλίμακα. Ταυτόχρονα, η σύνδεση μεταξύ παραδοσιακής γνώσης και βιομηχανικής αξιοποίησης είναι συχνά πιο άμεση απ’ ό,τι στην Ευρώπη.
Ο Ν. Αληγιάννης βλέπει την εξέλιξη αυτή με ενδιαφέρον, τον προβληματίζει όμως όμως. «Στην Κίνα δεν υπήρξε ποτέ αυτή η πλήρης ρήξη μεταξύ παραδοσιακής και συμβατικής ιατρικής που είχαμε στη Δύση», λέει. «Η παραδοσιακή γνώση συνέχισε να αποτελεί μέρος του συστήματος. Μελετήθηκε, καταγράφηκε, χρηματοδοτήθηκε και εξελίχθηκε».
Στην Ευρώπη, αντίθετα, μεγάλο μέρος της σχετικής γνώσης παρέμεινε διάσπαρτο. Βρίσκεται σε πανεπιστημιακά αρχεία, σε εθνικές βιβλιοθήκες, σε παλιά χειρόγραφα και σε τοπικές κοινότητες που συχνά δεν επικοινωνούν μεταξύ τους.
«Έχουμε τεράστιο πλούτο γνώσης, αλλά πολλές φορές δεν τον αντιμετωπίζουμε ως στρατηγικό πλεονέκτημα», λέει.Γι’ αυτό και μεγάλο μέρος της σημερινής προσπάθειας επικεντρώνεται όχι στην ανακάλυψη νέας γνώσης, αλλά στη διασύνδεση της ήδη υπάρχουσας. «Αν δεν καταγράψουμε και δεν οργανώσουμε αυτήν τη γνώση τώρα, υπάρχει ο κίνδυνος να χαθεί προτού καν προλάβουμε να την αξιολογήσουμε», προειδοποιεί.
Τα 10.000 βήματα και ο Διοσκουρίδης
Όταν ρωτώ τον M. Heinrich για τη σύγχρονη βιομηχανία της μακροζωίας, δεν διστάζει να απαντήσει προειδοποιώντας. «Γινόμαστε δογματικοί», λέει κοφτά. «Αυτή η εμμονή με την ποσοτικοποίηση ίσως δημιουργεί περισσότερο άγχος παρά βοηθάει». Μου μιλά για τα πέντε φρούτα και λαχανικά την ημέρα που έχουν γίνει καθεστώς που επέβαλε η εκστρατεία της California Citrus Growers Association. Τι ισχύει για τα 10.000 βήματα την ημέρα; «Ήταν μια διαφημιστικό κόλπο για την ενίσχυση των Ολυμπιακών Αγώνων του 1964 που έγιναν στο Τόκιο», διευκρινίζει.
Πίσω όμως από τα marketing-friendly μυστικά της μακροζωίας ίσως κρύβονται πιο ενδιαφέρουσες ιστορίες, μυστικά που επιβίωσαν επί αιώνες περιμένοντας κάποιον να τα αποκαλύψει.
Ο Ν. Αληγιάννης θυμάται χαρακτηριστικά μια έρευνα που ξεκίνησε πριν από χρόνια στο εργαστήριό του. Η ομάδα του αναζητούσε φυσικά προϊόντα που θα μπορούσαν να βοηθήσουν στην αντιμετώπιση της οστεοπόρωσης μετά την εμμηνόπαυση. Οι ερευνητές στράφηκαν σε αρχαίες πηγές, ψάχνοντας φυτά που ο Ιπποκράτης και ο Διοσκουρίδης συνέδεαν με τη γυναικεία υγεία και το ορμονικό σύστημα.
Ανάμεσα στις δεκάδες αναφορές, ένα γένος φυτών εμφανιζόταν ξανά και ξανά: οι ίριδες. «Ο Διοσκουρίδης αναφέρει ότι επηρεάζουν την έμμηνο ρύση, αλλά και ότι έχουν ευεργετική επίδραση στα οστά και στις πληγές», λέει.
Η πληροφορία καταγράφηκε και μετατράπηκε σε επιστημονική υπόθεση. Ακολούθησαν χημικές αναλύσεις, πειράματα σε κυτταρικές σειρές και στη συνέχεια μελέτες σε ζωικά μοντέλα οστεοπόρωσης. Τα αποτελέσματα ήταν ενθαρρυντικά και για την έμμηνο ρήση αλλά και για τα οστά. «Δύο στα δύο», λέει ο Ν. Αληγιάννης χαμογελώντας. Οι ιδιότητες που περιέγραφαν τα αρχαία κείμενα φάνηκε να έχουν πραγματική βιολογική βάση.
«Όπως λέω συχνά και στους φοιτητές μου, δεν ήρθαμε εδώ για να κρίνουμε τι έκανε ο Ιπποκράτης και ο Διοσκουρίδης. Ήταν γιατροί της εποχής τους. Χρησιμοποιούσαν τα μέσα που είχαν διαθέσιμα. Εμείς δεν προσπαθούμε να τους δικαιώσουμε ούτε να τους απορρίψουμε. Προσπαθούμε να δούμε πώς μπορούμε να αξιοποιήσουμε τη γνώση τους για να καταλήξουμε σε σύγχρονα φάρμακα».
Λίγα λεπτά αργότερα, επιστρέφουμε στην αίθουσα με τα ξύλινα συρτάρια, μαζί με τους μεταδιδακτορικούς ερευνητές του, που άφησαν για λίγο το εργαστήριο. Ρωτώ την Αντιγόνη Χείλαρη, μεταδιδακτορική ερευνήτρια στον Τομέα Φαρμακογνωσίας και Χημείας Φυσικών Προϊόντων του ΕΚΠΑ και μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Ελληνικής Εταιρείας Εθνοφαρμακολογίας, γιατί επέστρεψε στην Ελλάδα μετά το διδακτορικό της στην Αυστρία. Η απόφασή της, μου λέει, επηρεάστηκε και από το Νόμπελ Ιατρικής του 2015 που δόθηκε στην Tu Youyou, η οποία ανακάλυψε την αρτεμισινίνη, ένα φάρμακο που έσωσε εκατομμύρια ζωές, αντλώντας έμπνευση από ένα κινεζικό ιατρικό κείμενο αιώνων.
Η επιτυχία εκείνη την έκανε να αναρωτηθεί αν η Ελλάδα, με τη βιοποικιλότητα και τη μακραίωνη θεραπευτική της παράδοση που διαθέτει, θα μπορούσε κάποτε να ακολουθήσει μια αντίστοιχη πορεία με αυτήν της Κίνας. Αν εκείνη μπόρεσε να μετατρέψει την παραδοσιακή γνώση σε σύγχρονη καινοτομία, γιατί όχι και η Ελλάδα;
«Η Εθνοφαρμακολογία δεν ψάχνει να επιβεβαιώσει μύθους», ξεκαθαρίζει. «Στόχος της είναι να εντοπίσει, μέσα σε χιλιάδες χρόνια ανθρώπινης εμπειρίας, όσα αξίζει να διερευνήσει η σύγχρονη επιστήμη. Και σήμερα, με την τεχνητή νοημοσύνη, μπορούμε να το κάνουμε σε κλίμακα που ποτέ πριν δεν ήταν δυνατή». Για την Α. Χείλαρη, η πραγματική πρόκληση είναι αν η χώρα θα επενδύσει σε αυτό το μοναδικό της πλεονέκτημα, τη βιοποικιλότητα και τη θεραπευτική γνώση που διασώζεται στα χειρόγραφα, στις τοπικές παραδόσεις και στις βάσεις δεδομένων που χτίζονται σήμερα στα ελληνικά πανεπιστήμια.
«Είναι ίσως ένας από τους λίγους επιστημονικούς χώρους όπου η πολιτιστική κληρονομιά συναντά την καινοτομία», προσθέτει.
Ανάμεσα σε αποξηραμένα άνθη, ρίζες και χειρόγραφα, γίνεται εύκολο να ξεχάσει κανείς ότι εδώ, η ομάδα του πανεπιστημίου, δεν μελετά το παρελθόν αλλά επειχειρεί να διαμορφώσει το μέλλον της φροντίδας. Η μεγαλύτερη υπόσχεση της Εθνοφαρμακολογίας, άλλωστε, είναι ότι μέσα σε χιλιάδες χρόνια ανθρώπινης παρατήρησης, ίσως υπάρχουν ακόμη ερωτήματα που δεν έχουμε προλάβει να θέσουμε.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο δεύτερο τεύχος του WIRED Greece. Γίνε συνδρομητής εδώ.
