Πρώτα σε ντύνουν. Στολή που καλύπτει τα πάντα, γάντια, κάλυμμα στα παπούτσια, σκουφί. Περνάς από έναν προθάλαμο όπου η πίεση αλλάζει και μια πόρτα κλείνει πίσω σου πριν ανοίξει η επόμενη.
Ο χώρος στον οποίο μπαίνουμε δεν θυμίζει εργοστάσιο. Είναι σχεδόν αθόρυβος. Ο αέρας ανακυκλοφορεί αδιάκοπα μέσα από φίλτρα υψηλής απόδοσης. Η θερμοκρασία και η υγρασία παραμένουν σταθερές. Οι πόρτες δεν ανοίγουν όλες μαζί. Η πίεση μεταβάλλεται από δωμάτιο σε δωμάτιο ώστε τίποτα να μην εισέλθει εκεί όπου κατασκευάζονται τα πρωτότυπα. «Όταν φτιάχνεις διαστάσεις της τάξης των 50 ή των 20 νανομέτρων, ένας κόκκος σκόνης είναι σαν να πέφτει ένας μετεωρίτης πάνω στο κύκλωμα», λέει ο επικεφαλής του Ινστιτούτου Νανοεπιστήμης και Νανοτεχνολογίας του Δημόκριτου, Ευάγγελος Γογγολίδης.
«Εδώ ένας κόκκος σκόνης είναι καταστροφή. Όταν φτιάχνουμε μια διάσταση πενήντα νανόμετρα και βρεθεί ένα σωματίδιο που είναι πενήντα χιλιάδες νανόμετρα, είναι σαν να βλέπεις το Έβερεστ μπροστά σε ένα σπιτάκι».
Ο καθαρός χώρος του ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» δεν είναι μεγάλος. Περίπου 300 τετραγωνικά μέτρα. Σε βιομηχανική κλίμακα θεωρείται μικρός.
«Εδώ ένας κόκκος σκόνης είναι καταστροφή», εξηγεί ο υπεύθυνος του χώρου, Βασίλης Βαμβακάς. «Όταν φτιάχνουμε μια διάσταση πενήντα νανόμετρα και βρεθεί ένα σωματίδιο που είναι πενήντα χιλιάδες νανόμετρα, είναι σαν να βλέπεις το Έβερεστ μπροστά σε ένα σπιτάκι».
Γιατί ξαφνικά μιλούν όλοι για τσιπ
Τα τελευταία χρόνια οι ημιαγωγοί έπαψαν να είναι θέμα μηχανικών και έγιναν θέμα πρωθυπουργών. Η πανδημία έδειξε τι σημαίνει να σταματάει μια γραμμή παραγωγής αυτοκινήτων επειδή λείπει ένα τσιπάκι των λίγων ευρώ. Ο πόλεμος για την τεχνητή νοημοσύνη μετέτρεψε τους επεξεργαστές σε στρατηγικό πλεονέκτημα. Και η γεωπολιτική έβαλε τη λέξη «εξάρτηση» στο κέντρο του τραπεζιού: η προηγμένη κατασκευή τσιπ είναι συγκεντρωμένη στην Ταϊβάν και την Ανατολική Ασία, ο σχεδιασμός στις ΗΠΑ, και η Ευρώπη ανακάλυψε ξαφνικά ότι παράγει κάτω από το δέκα τοις εκατό των τσιπ του κόσμου.
Η απάντηση των Βρυξελλών ήταν το European Chips Act του 2023, με στόχο να διπλασιαστεί το ευρωπαϊκό μερίδιο στο είκοσι τοις εκατό ως το 2030. Κινητοποίησε δεκάδες δισεκατομμύρια σε επενδύσεις, όμως το μερίδιο παραμένει κολλημένο γύρω στο δέκα τοις εκατό. Τον Ιούνιο του 2026 η Κομισιόν κατέθεσε ήδη ένα αναθεωρημένο Chips Act 2.0 για να ενισχύσει την προηγμένη παραγωγή και να μειώσει τις εξαρτήσεις. Ένα από τα εργαλεία του αρχικού σχεδίου ήταν να στηθεί σε κάθε κράτος-μέλος ένα κέντρο ικανοτήτων ημιαγωγών. Η Ελλάδα έχει το δικό της.
Σε αυτό το παγκόσμιο παιχνίδι, λοιπόν, υπάρχει και ένα ελληνικό εργαστήριο. Δεν φτιάχνει τους επεξεργαστές του κινητού σου. Αλλά χωρίς τέτοιους χώρους, τίποτα δεν φτάνει ποτέ στο εργοστάσιο.
Μέσα στον καθαρό χώρο
Ο καθαρός χώρος του Ινστιτούτου στον Δημόκριτο ξεκίνησε μικρός και έφτασε σήμερα τα τριακόσια τετραγωνικά. «Θεωρείται ένας μεσαίος χώρος για εργαστηριακή κλίμακα», λέει ο Βαμβακάς. «Τα μεγάλα εργαστήρια στην Ευρώπη είναι 2.000 τετραγωνικά, τα μικρά 50. Είμαστε κάπου στη μέση».
Ο αέρας μπαίνει από πάνω, φιλτραρισμένος, κατεβαίνει, και επιστρέφει στο σύστημα κλιματισμού και ανακυκλοφορίας. Ο Ευάγγελος Γογγολίδης αναλαμβάνει να μεταφράσει την επιστήμη σε καθημερινή γλώσσα: «ο αέρας εδώ μέσα ανανεώνεται κάθε οκτώ με δέκα λεπτά. Ένα σπίτι, ακόμα κι αν το αφήσεις ορθάνοιχτο, μπορεί να θέλει μισή ώρα για να ανανεωθεί ο αέρας».
Η πίεση κρατιέται σταθερά υψηλότερη από έξω, ώστε κάθε φορά που ανοίγει μια πόρτα να βγαίνει καθαρός αέρας αντί να μπαίνει βρόμικος. «Εδώ η πίεση είναι θετική, δεν θέλουμε να μπαίνουν σωματίδια», εξηγεί ο Γογγολίδης. «Σε ένα βιολογικό εργαστήριο είναι ακριβώς ανάποδα. Εκεί η πίεση είναι αρνητική, γιατί δεν θέλουν να βγαίνουν τα μικρόβια προς τα έξω». Όλο αυτό λειτουργεί εικοσιτέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο, γιατί δεν γίνεται αλλιώς.
Μια φορά την εβδομάδα μπαίνει καθαρίστρια, ντυμένη όπως ακριβώς κι εμείς, με ειδικά πανάκια που φορτίζονται ηλεκτροστατικά και συγκρατούν τη σκόνη. «Κανένας καθαρός χώρος δεν είναι εκατό τοις εκατό καθαρός. Κανένας». Απλώς εδώ, η ελάχιστη σκόνη που πάντα υπάρχει μένει χαμηλά, στο πάτωμα, και σιγά σιγά φεύγει προς τα έξω, χωρίς να σηκώνεται πάνω στα δείγματα.
Πώς γεννιέται ένα τσιπ
Όλα ξεκινούν από ένα δισκίδιο πυριτίου, μια γυαλιστερή στρογγυλή πλάκα. Στο εργαστήριο δουλεύουν σε δισκίδια διαμέτρου τριών και τεσσάρων ιντσών. Στα μεγάλα εργοστάσια το δισκίδιο έχει διάμετρο τριάντα εκατοστά, αλλά για πρωτότυπα κάτι τέτοιο θα ήταν σπατάλη.
Πάνω σε αυτό το καθαρό πυρίτιο χτίζεται το κύκλωμα, στρώση τη στρώση. Πρώτα αναπτύσσεται ένα λεπτό υμένιο. Ύστερα μορφοποιείται: κρατάς τις γραμμές που θέλεις και «τρως» όλα τα υπόλοιπα. Το σχήμα το ορίζει η λιθογραφία, μια διαδικασία που δανείζεται τη λογική της παλιάς φωτογραφίας. Γι’ αυτό και το κίτρινο φως: το υλικό που απλώνεται στο δισκίδιο είναι φωτοευαίσθητο, ακριβώς όπως το φιλμ της Kodak, και το λευκό φως θα το κατέστρεφε. Βάζεις μια μάσκα με το σχέδιο, τη «φωτογραφίζεις» πάνω στο πυρίτιο, και όπου χρειάζεται προστατεύεις, όπου χρειάζεται αποκαλύπτεις.
Με το κοινό, οπτικό σύστημα φτάνουν με δυσκολία γύρω στα οκτακόσια νανόμετρα. Για να πάνε πιο κάτω, περνούν στο διπλανό δωμάτιο, εκεί όπου αντί για φως χρησιμοποιείται δέσμη ηλεκτρονίων που «γράφει» απευθείας πάνω στο δισκίδιο, σχέδιο προς σχέδιο, χωρίς μάσκα. «Με αυτό το μηχάνημα κατεβαίνουμε δύσκολα στα δέκα νανόμετρα, με μεγαλύτερη ευκολία στα είκοσι», λέει ο Βαμβακάς. Το τίμημα είναι ο χρόνος: επειδή η δέσμη γράφει σειριακά, ένα αρκετά περίπλοκο σχέδιο μπορεί να χρειαστεί ώρες. Ή και πολύ περισσότερα. «Έχει τύχει να βάλουμε σχέδια που κράτησαν δεκαπέντε μέρες. Έγραφε συνεχόμενα δεκαπέντε μέρες».
Ανάμεσα σε λιθογραφία και λιθογραφία μπαίνει η εγχάραξη με πλάσμα. Ένας αντιδραστήρας πλάσματος είναι κάτι σαν μια φαρδιά λάμπα φθορισμού που χωράει μέσα ένα δισκίο πυριτίου, όπου όμως το αέριο πλάσμα που περιέχει δεν βγάζει μονο φώς αλλα αντιδρά χημικά και «τρώει» το υλικό με ακρίβεια που μπορεί να είναι ατομικού επιπέδου. Ένα στρώμα ατόμων τη φορά. Και ύστερα πάλι από την αρχή: υμένιο, λιθογραφία, εγχάραξη με πλάσμα. Ξανά και ξανά.
Την καλύτερη περιγραφή του τι σημαίνει αυτό τη δίνει ο ίδιος ο Βαμβακάς, με μια παρομοίωση. «Είναι σαν να χτίζεις μια πολυκατοικία. Φτιάχνεις έναν όροφο, μετά πας από πάνω και χτίζεις τον δεύτερο, τον τρίτο, τον τέταρτο. Και κάθε φορά η σκάλα πρέπει να πέφτει στη σκάλα, το ασανσέρ στο ασανσέρ». Ένας σύγχρονος επεξεργαστής είναι μια τέτοια πολυκατοικία με δεκάδες ορόφους, χτισμένη εκατοντάδες χιλιάδες φορές. «Και σε δυο-τρία χρόνια τον πετάμε στο κινητό μας. Ενώ από πίσω υπάρχει τεράστια δουλειά. Πρέπει να τα σεβόμαστε λίγο περισσότερο».
Το εργοστάσιο που δεν είναι εργοστάσιο
Εδώ βρίσκεται η καρδιά της υπόθεσης, και το πιο παρεξηγημένο κομμάτι της. Ο Δημόκριτος δεν παράγει μαζικά τσιπ, ούτε φιλοδοξεί να το κάνει. Παράγει πρωτότυπα.
«Εδώ έχουμε ένα εργαστήριο που είναι σαν ένα μικρό εργοστάσιο. Μπορεί να φτιάξει πρωτότυπα: ηλεκτρονικά κυκλώματα, φωτονικά – το ίδιο, αλλά με φως αντί για ηλεκτρόνια – ή αισθητήρες για θερμοκρασία, πίεση, βιοχημικούς δείκτες», λέει ο Γογγολίδης. Τα παραδείγματα που δίνει είναι καθημερινά: ένας αισθητήρας που ανιχνεύει ρύπους στο νερό, ή που καταλαβαίνει αν υπάρχει νόθευση στο γάλα. Και όταν λέει «ημιαγωγοί», εννοεί κάτι ευρύ. «Από τα κινητά μέχρι τα τσιπάκια για το AI, μέχρι και τα κβαντικά».
Το μοντέλο είναι το εξής. Μια εταιρεία με μια ιδέα -έναν αισθητήρα, ένα εξειδικευμένο μικροκύκλωμα- έρχεται εδώ και φτιάχνει τα πρώτα της πενήντα, εκατό, διακόσια κομμάτια, σαν μια μικρή πιλοτική γραμμή. Τα δοκιμάζει. Κι αν δουλεύουν, τα δίνει σε εργοστάσιο για μεγάλη παραγωγή. «Είναι ένα εξαιρετικό μηχάνημα για να κάνεις πρωτότυπα και έρευνα και ανάπτυξη», λέει ο Βαμβακάς για το σύστημα ηλεκτρονικής δέσμης. «Κάνεις το πρωτότυπό σου, και μετά φτιάχνεις τις μάσκες σου και βγάζεις μαζικά τα κυκλώματα, γρήγορα».
Αυτό το ενδιάμεσο στάδιο, από το εργαστήριο στο εργοστάσιο, είναι ακριβώς εκείνο που η Ευρώπη περιγράφει με τη φράση «from the lab to the fab».
«Μιλάμε για μηχανήματα της τάξης τουλάχιστον του ενός εκατομμυρίου ευρώ», μου λένε ενώ στεκόμαστε μπροστά σε ένα σύστημα εμφύτευσης ιόντων, ένα από τα λίγα που θα βρεις σε εργαστηριακή κλίμακα. Στην παραγωγή, το κόστος πάει σε δύο και τρία. Πολλά από τα μηχανήματα του Δημόκριτου είναι παλιά και συντηρούνται με πείσμα. «Δεν είμαστε βιομηχανία. Τα μηχανήματα εδώ μπορεί να είναι παλιά, τα κρατάμε στη ζωή με νύχια και με δόντια. Και αποδεικνύουμε ότι όντως είναι χρήσιμα».
Η Οδύσσεια πάνω στο πυρίτιο
Τα αποδεικτικά στοιχεία είναι απτά και, κάποια, απρόσμενα. Το πρώτο είναι ένας αισθητήρας για το CERN. Ο ευρωπαϊκός οργανισμός είχε προδιαγράψει τον αισθητήρα και προκήρυξε ανοιχτό διαγωνισμό για όλα τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια. Τον κέρδισε το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων σε συνεργασία με τον Δημόκριτο. Το εργαστήριο ανέπτυξε τις τεχνολογίες, κατασκεύασε πενήντα πρωτότυπα που πληρούσαν τις προδιαγραφές και πέρασε στη συνέχεια όλη τη διαδικασία στη βιομηχανία. «Αυτός ο αισθητήρας εγκαταστάθηκε στον Large Hadron Collider», λέει ο Βαμβακάς – και προσθέτει: «Νομίζω ότι είναι ο επιταχυντής που βρήκε το σωματίδιο Higgs.»
Το δεύτερο είναι μια μνήμη. Οι ερευνητές παρατήρησαν ότι μέσα σε ένα διηλεκτρικό φιλμ μπορούσαν να αναπτύξουν νανοκρυσταλλίτες πυριτίου ικανούς να κρατούν φορτίο, άρα και πληροφορία. Οι μνήμες αυτές έγραφαν με χαμηλή ενέργεια αλλά είχαν τεράστιο χρόνο ζωής χωρίς ανανέωση. Πέρασαν σε μαζική παραγωγή με τη STMicroelectronics. Στο ίδιο πνεύμα, ο Γογγολίδης αναφέρει ότι η Broadcom Ελλάς ξεκίνησε από εδώ, με τεχνολογίες που γεννήθηκαν στον Δημόκριτο.
Και ύστερα υπάρχουν τα δύο κομμάτια που δεν είναι ακριβώς μικροηλεκτρονική, αλλά δείχνουν τι μπορούν να κάνουν τα μηχανήματα. Το ένα είναι ένα ολόκληρο αρχαίο κείμενο. «Αντί να καθόμαστε να φτιάχνουμε γραμμές και τετράγωνα, σκεφτήκαμε να πάρουμε όλη την Οδύσσεια και να δούμε αν μπορεί να γραφτεί πάνω στο πυρίτιο», θυμάται. Η δυσκολία δεν ήταν οι γραμμές αλλά οι καμπύλες και τα σημεία στίξης. Τα κατάφερε. Όλη η Οδύσσεια χωράει σε μια επιφάνεια τεσσάρων επί τεσσάρων χιλιοστών, με γράμματα της τάξης των δέκα νανομέτρων. Το άλλο είναι ένα ολογραφικό ομοίωμα της βασίλισσας Ελισάβετ, παραγγελία εταιρείας που ήθελε μια στάμπα για να το αναπαράγει, κρατημένο σήμερα ως επίδειξη ότι η τεχνολογία δεν κάνει μόνο άσπρο και μαύρο αλλά και τόνους του γκρι.
Μπορεί η Ελλάδα να αποκτήσει βιομηχανία τσιπ;
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν η Ελλάδα ξέρει να φτιάχνει πρωτότυπα, αλλά αν μπορεί να ανέβει ένα σκαλί, στην κατασκευή. «Η Ελλάδα είναι στους ημιαγωγούς εδώ και σαράντα χρόνια. Είναι από τις πρώτες χώρες που μπήκαν δυναμικά στον χώρο», λέει ο Γογγολίδης θυμίζοντας ότι η χώρα ίδρυσε δύο μεγάλα εργαστήρια πρωτοτύπων, ένα εδώ στην Αθήνα και ένα στην Κρήτη. «Το ερευνητικό επίπεδο είναι υψηλό. Είμαστε ανταγωνιστικοί στην έρευνα. Γι’ αυτό μας προτιμούν για συμβούλους μεγάλες εταιρείες». Το εργαστήριο τρέχει αυτή τη στιγμή προγράμματα με την Intel για την ανάπτυξη νέων υλικών, ενώ κρατά και ερευνητικά προγράμματα ERC, τη σφραγίδα αριστείας της ευρωπαϊκής έρευνας.
Όταν το κόστος ενός φωτοβολταϊκού κατέρρευσε από μερικές δεκάδες ευρώ το τετραγωνικό σε κάτω από ένα ευρώ, λόγω της κινεζικής υπερπαραγωγής, οι ευρωπαϊκές βιομηχανίες έκλεισαν η μία μετά την άλλη.
Το πρόβλημα αρχίζει εκεί που τελειώνει η έρευνα. «Για να μπούμε στο παιχνίδι της παραγωγής, πρέπει να γίνουν δύο πράγματα. Το πρώτο, να προσελκύσει η χώρα επενδύσεις, να πει ρητά “είμαστε εδώ, ελάτε να κάνετε μια μονάδα”. Το δεύτερο, το ανθρώπινο δυναμικό – αυτό υπάρχει ήδη». Εκπαιδεύεται στα πανεπιστήμια και μέσα στους καθαρούς χώρους του Δημόκριτου και της Κρήτης.
Τον ρωτάω, αν του έδιναν εκατό εκατομμύρια ευρώ, τι θα άλλαζε. «Θα κάναμε εκσυγχρονισμό των εργαστηρίων και θα συνδεόμασταν με τη βιομηχανία, να ρωτήσουμε τι θα ήθελαν εκείνοι από τα ερευνητικά μας εργαλεία». Τα δύο προηγούμενα χρόνια, σημειώνει, επενδύθηκαν περίπου τρία εκατομμύρια ευρώ σε καινούργια μηχανήματα, με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και πόρους του ΕΛΙΔΕΚ, ακριβώς για να μείνει το εργαστήριο ανταγωνιστικό.
Πάνω από όλα, όμως, λείπει η πολιτική βούληση. Και εδώ φέρνει ένα παράδειγμα: τα φωτοβολταϊκά. Κάποτε το κράτος έδωσε κίνητρα, και στήθηκαν τρία μεγάλα εργοστάσια, δύο στην Πάτρα και ένα στην Τρίπολη. «Όμως η Ευρώπη δεν προστάτευσε καθόλου τον χώρο». Όταν το κόστος ενός φωτοβολταϊκού κατέρρευσε από μερικές δεκάδες ευρώ το τετραγωνικό σε κάτω από ένα ευρώ, λόγω της κινεζικής υπερπαραγωγής, οι ευρωπαϊκές βιομηχανίες έκλεισαν η μία μετά την άλλη.
Υπάρχει και κάτι πιο απλό. Το 2023 πρότειναν στην πολιτεία να αναγνωρίσει επίσημα τη δραστηριότητα ως Ινστιτούτο Μικρομηχανικής, Μικροηλεκτρονικής, Μικροσυστημάτων Institute of Micro Engineering, Micro Electronics, Micro Systems. Ελάτε να το κάνετε υπάρχει. Απλώς πείτε το στον κόσμο, να δοθεί το στίγμα ότι είμαστε εδώ, ότι έχουμε τις υποδομές». Στον Δημόκριτο εργάζονται συνολικά περίπου 1.500 άτομα. Στη μικροηλεκτρονική και τα μικροσυστήματα, μαζί με τους σπουδαστές, γύρω στους 150.
«Τους ψάχνουν, δεν ψάχνουν»
Την εικόνα συμπληρώνει ο Μανώλης Ζερβάκης, πρόεδρος του Hellenic Chip Competence Center, του ελληνικού κέντρου ικανοτήτων που στήθηκε στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής στρατηγικής. Η χώρα είναι ήδη δυνατή: στα εργαλεία λογισμικού σχεδιασμού και στον ίδιο τον σχεδιασμό κυκλωμάτων. Εκεί που υστερεί είναι στην κατασκευή, τον χαρακτηρισμό και τη συσκευασία. «Στην κατασκευή έχουμε μόνο δύο κουκκίδες στον χάρτη. Τη μία εδώ στον Δημόκριτο και την άλλη στο Ηράκλειο. Και αυτές σε επίπεδο πρωτοτύπων».
Χρειάζονται εκατοντάδες μηχανικοί τα επόμενα χρόνια και η στρατηγική είναι διπλή: να γυρίσουν Έλληνες που έφυγαν στο εξωτερικό και να επανεκπαιδευτούν μηχανικοί άλλων ειδικοτήτων.
Πώς γεφυρώνεται αυτό το κενό; «Όχι περιμένοντας». Το πιθανότερο σενάριο δεν είναι να ξεκινήσει η Ελλάδα από το μηδέν μια βιομηχανία, αλλά να προσελκύσει έναν διεθνή παίκτη που ήδη κατασκευάζει, δίνοντάς του κίνητρα να στήσει εδώ μια γραμμή. Και ιδανικά να τη συνδέσει με έναν «τοπικό πρωταθλητή», μια εταιρεία που δραστηριοποιείται ήδη στην Ελλάδα και είναι κορυφαία παγκοσμίως στον τομέα της -στη ναυτιλία, την άμυνα, την ενέργεια- ώστε να γίνει ο πρώτος πελάτης και να κάνει την επένδυση βιώσιμη. «Δεν πρέπει να είμαστε παθητικοί, να περιμένουμε μια εταιρεία από την Ταϊβάν να έρθει να επιλέξει την Ελλάδα. Μπορεί να πάει στην Πορτογαλία, στην Ισπανία, στην Πολωνία».
«Η μεγαλύτερη πρόκληση αυτή τη στιγμή, σε παγκόσμια κλίμακα, είναι το ανθρώπινο ταλέντο», σημειώνει ο Ζερβάκης. Στην Ελλάδα «έχουμε καλούς μηχανικούς, γιατί έχουμε καλά πανεπιστήμια. Αυτό που θέλουμε είναι περισσότερα νούμερα». Χρειάζονται εκατοντάδες μηχανικοί τα επόμενα χρόνια και η στρατηγική είναι διπλή: να γυρίσουν Έλληνες που έφυγαν στο εξωτερικό και να επανεκπαιδευτούν μηχανικοί άλλων ειδικοτήτων.
Πριν από είκοσι χρόνια, θυμίζει ο Ζερβάκης, το ελληνικό οικοσύστημα ημιαγωγών ήταν τρεις-τέσσερις εταιρείες. Σήμερα είναι τριάντα με σαράντα, ανάμεσά τους και ερευνητικά κέντρα πολυεθνικών. Που σημαίνει, πρακτικά, ότι ένας νέος επιστήμονας μπορεί πλέον να βρει δουλειά στο αντικείμενό του χωρίς να φύγει. «Αυτή τη στιγμή, οι άνθρωποι που ασχολούνται με τους ημιαγωγούς δεν ψάχνουν για δουλειά. Τους ψάχνουν».
Μένει το ερώτημα που πλανιέται πάνω από κάθε τεχνικό επάγγελμα σήμερα: η τεχνητή νοημοσύνη. Θα καταργήσει αυτές τις θέσεις; Ο Ζερβάκης δεν το πιστεύει. Τα εργαλεία γίνονται εξυπνότερα, οι επαναλήψιμες δουλειές θα αυτοματοποιηθούν, αλλά ο μηχανικός δεν φεύγει από τη μέση. «Η τεχνητή νοημοσύνη έρχεται να υποβοηθήσει τη δουλειά του μηχανικού. Όχι να την καταργήσει. Πάντα χρειάζεται ένα ανθρώπινο μυαλό».
