Όταν η Francesca Duncan αποφάσισε να εξετάσει τι συμβαίνει στις ωοθήκες μετά την εμμηνόπαυση, υπέθεσε ότι δεν θα βρει κάτι ιδιαίτερα ενδιαφέρον. Κατά τη διάρκεια της αναπαραγωγικής ηλικίας μιας γυναίκας, η ωοθήκη είναι εξαιρετικά δυναμική, αλλάζοντας μορφή και λειτουργία από μέρα σε μέρα καθ’ όλη τη διάρκεια του κύκλου της. Όμως μετά την εμμηνόπαυση, όταν το απόθεμα ωαρίων έχει μειωθεί και η παραγωγή ορμονών έχει εξασθενήσει, οι ωοθήκες συχνά θεωρούνται άδειοι σάκοι.
«Υπέθεσα ότι απλώς καθόταν εκεί αδρανής», λέει η Duncan, βιολόγος αναπαραγωγής στο Πανεπιστήμιο Northwestern, η οποία εξέταζε τις ωοθήκες μετά την εμμηνόπαυση στο πλαίσιο μιας έρευνας για τη χαρτογράφηση της κυτταρικής γήρανσης κατά τη βιολογική φθορά του σώματος.
Πριν από 20 χρόνια, άρχισαν να συσσωρεύονται στοιχεία που έδειχναν ότι η αφαίρεση υγιών ωοθηκών βλάπτει στην πραγματικότητα τη γενική υγεία μιας γυναίκας, καθώς διαπιστώθηκε αυξημένος κίνδυνος άνοιας, καρδιαγγειακών παθήσεων και πρόωρου θανάτου.
Αντίθετα, η Duncan διαπίστωσε ότι οι γηρασμένες ωοθήκες ήταν κάθε άλλο παρά αδρανείς. Εξετάζοντας τη πρωτεϊνική σύνθεση των ωοθηκών γυναικών μετά την εμμηνόπαυση, ηλικίας μεταξύ 50 και 75 ετών, η ομάδα της διαπίστωσε ότι τα μοριακά χαρακτηριστικά διέφεραν σημαντικά από δεκαετία σε δεκαετία. Η πιο γηρασμένη ωοθήκη δεν έμοιαζε καθόλου, σε μοριακό επίπεδο, με όργανο 60- ή 70-χρονου. Έμεινε έκπληκτη. «Προφανώς, κάτι εξακολουθεί να συμβαίνει», λέει η Duncan.
Το ερώτημα είναι: τι ακριβώς;
Ένα νέο κύμα ανακαλύψεων αναγκάζει τους ερευνητές να επαναπροσδιορίσουν τη λειτουργία της ωοθήκης, όχι ως «εργοστάσιο» ωαρίων με ημερομηνία λήξης, αλλά ως όργανο που επηρεάζει τη γενική υγεία μιας γυναίκας και μπορεί να διαμορφώσει την πορεία της γήρανσης πολύ καιρό μετά το πέρας των γόνιμων ετών. Αυτό που μόλις αρχίζουν να κατανοούν είναι αν οι αλλαγές που υφίσταται η ωοθήκη μετά την εμμηνόπαυση είναι επιβλαβείς, προστατευτικές ή κάποιος συνδυασμός των δύο, ο οποίος μεταβάλλεται με την πάροδο του χρόνου.
Δεν είναι η πρώτη φορά που ο ρόλος της ωοθήκης στη διατήρηση της υγείας έχει υποτιμηθεί. Για δεκαετίες, οι χειρουργοί αφαιρούσαν υγιή όργανα κατά τη διάρκεια υστερεκτομών, θεωρώντας ότι δεν προσέφεραν τίποτα πέρα από τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου. Ωστόσο, πριν από 20 χρόνια, άρχισαν να συσσωρεύονται στοιχεία που έδειχναν ότι η αφαίρεση υγιών ωοθηκών βλάπτει στην πραγματικότητα τη γενική υγεία μιας γυναίκας, καθώς διαπιστώθηκε αυξημένος κίνδυνος άνοιας, καρδιαγγειακών παθήσεων και πρόωρου θανάτου.
Ωστόσο, επειδή η ωοθήκη θεωρούνταν παραδοσιακά κυρίως ως αναπαραγωγικό όργανο, η έρευνα έχει αγνοήσει σε μεγάλο βαθμό το τι μπορεί να συμβαίνει όταν αυτές οι λειτουργίες αρχίζουν να μειώνονται. «Δεν γνωρίζουμε καν πολλά για το τι κάνει η ωοθήκη πριν την εμμηνόπαυση, πέρα από τη γονιμότητα», λέει η Jennifer Garrison, ειδική στη γήρανση των ωοθηκών και ιδρύτρια μιας εταιρείας βιοτεχνολογίας για την υγεία των γυναικών, η οποία βρίσκεται επί του παρόντος σε φάση μυστικότητας. Μετά την εμμηνόπαυση, το εύρος των γνώσεών μας για τις ωοθήκες ουσιαστικά περιορίζεται στο ότι «είναι σημαντικές», προσθέτει.
Οι βιολόγοι γνωρίζουν εδώ και δεκαετίες, για παράδειγμα, ότι μετά την εμμηνόπαυση οι ωοθήκες συνεχίζουν να παράγουν ορμόνες, συμπεριλαμβανομένης της τεστοστερόνης και μικρών ποσοτήτων οιστρογόνων. Ωστόσο, συνεχίζονται οι διαφωνίες σχετικά με την κλινική σημασία αυτών των ορμονών. Και οι ορμόνες αποτελούν μόνο ένα μέρος ενός πολύπλοκου συστήματος σηματοδότησης.
Γενικά, είναι γνωστό ότι οι ορμόνες που παράγουν οι ωοθήκες μετά την εμμηνόπαυση συμβάλλουν, μεταξύ άλλων, στη διατήρηση της λίμπιντο, των οστών και των μυών, αν και δεν είναι σαφές σε ποιο βαθμό οι σχετικά μικρές ποσότητες που παράγονται από τις ωοθήκες μετά την εμμηνόπαυση συμβάλλουν σε αυτά τα αποτελέσματα. Πολλές μελέτες καταδεικνύουν ότι οι γυναίκες που υποβάλλονται σε ωοθηκεκτομή έχουν χειρότερη έκβαση από όσες δεν υποβάλλονται, ιδίως όταν η αφαίρεση των ωοθηκών γίνεται πριν από τη φυσική εμμηνόπαυση.
Πρόσφατη έρευνα απεικόνισης του εγκεφάλου από την Pauline Maki στο Πανεπιστήμιο του Ιλινόις στο Σικάγο δείχνει ότι ακόμη και τα χαμηλά επίπεδα οιστρογόνων που κυκλοφορούν μετά την εμμηνόπαυση μπορεί να έχουν σημασία: οι γυναίκες με υψηλότερα επίπεδα παρουσίαζαν καλύτερη λειτουργία της μνήμης κατά την εκτέλεση εργασιών που απαιτούσαν καλό μνημονικό. Από πού προέρχονται αυτά τα οιστρογόνα -και σε ποιο βαθμό συμβάλλει η ωοθήκη- δεν είναι τόσο σαφές. Μετά την εμμηνόπαυση, τα στοιχεία υποδηλώνουν ότι ο εγκέφαλος αναδιοργανώνεται, πιθανώς για να αντισταθμίσει τη μείωση των επιπέδων οιστρογόνων. Η Maki διατυπώνει την υπόθεση ότι η σηματοδότηση από τις ωοθήκες μπορεί να συμβάλλει σε αυτή την προσαρμογή και ότι η ορμονοθεραπεία θα μπορούσε να μεταβάλει τη σχέση μεταξύ των ωοθηκών, των οιστρογόνων που κυκλοφορούν στον οργανισμό και του εγκεφάλου.
Η σημασία της υπολειμματικής παραγωγής ορμονών ενδέχεται να μειωθεί με την πάροδο του χρόνου. Ωστόσο, όπως αναφέρει ο Walter Rocca, καθηγητής επιδημιολογίας και νευρολογίας στη Mayo Clinic, αυτό δεν σημαίνει ότι οι ωοθήκες έχουν χάσει τη σημασία τους.
«Είμαι πεπεισμένος, μέχρι να αποδειχθεί το αντίθετο, ότι η αφαίρεση των ωοθηκών, ακόμη και μετά την εμμηνόπαυση, δεν συνιστάται», λέει, με μια επιφύλαξη για τις γυναίκες που διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο καρκίνου των ωοθηκών.
Το πόσο καιρό διατηρείται αυτή η σημασία μετά την εμμηνόπαυση παραμένει ανοιχτό ερώτημα, λέει η Stephanie Faubion, ιατρική διευθύντρια της Menopause Society. Επίσης, δεν είναι σαφές, προσθέτει, κατά πόσο η απάντηση μπορεί να διαφέρει από γυναίκα σε γυναίκα. «Υπάρχουν απλώς τεράστια κενά», λέει.
Η έρευνα της Duncan υποδεικνύει έναν λόγο για τον οποίο η σημασία της ωοθήκης μετά την εμμηνόπαυση ενδέχεται να μεταβάλλεται με την πάροδο του χρόνου. Κατά την ανάλυση ανθρώπινων ωοθηκών, η ομάδα διαπίστωσε ότι τα προφίλ πρωτεϊνών στις ωοθήκες μεγαλύτερης ηλικίας υποδηλώνουν ότι η ωοθήκη μετατρέπεται σε ένα περιβάλλον με αυξημένη φλεγμονή. Για να κατανοήσουν καλύτερα τι μπορεί να προκαλεί αυτές τις αλλαγές, εξέτασαν πιο προσεκτικά τις ωοθήκες ποντικών. Η έρευνα, που δημοσιεύθηκε τον Ιούνιο στο περιοδικό Molecular Human Reproduction, υποδηλώνει ότι η ωοθήκη ενδέχεται τελικά να αποκτήσει μια εντελώς νέα ταυτότητα μετά την εμμηνόπαυση.
Η ομάδα συνέκρινε τις ωοθήκες ποντικών ηλικίας δύο μηνών, ποντικών ηλικίας 18 μηνών (που θεωρούνται αναπαραγωγικά ηλικιωμένα) και ποντικών ηλικίας 24 μηνών (που έχουν περάσει την αναπαραγωγική ηλικία) και διαπίστωσε ότι, με την πάροδο του χρόνου, τα γονίδια που συνδέονται με τη φλεγμονή και την ανοσολογική δραστηριότητα γίνονταν πολύ πιο ενεργά. Ο αριθμός των ανοσοκυττάρων στις ωοθήκες επίσης αυξήθηκε. Αν και η έρευνα σε ποντίκια δεν μεταφράζεται πάντα στους ανθρώπους, θα μπορούσε να βοηθήσει στην εξήγηση των μοριακών αλλαγών που παρατήρησε ο Duncan στις ανθρώπινες ωοθήκες.
«Πιστεύουμε ότι πολλές από αυτές τις αλλαγές ενδέχεται να κάνουν την ωοθήκη πιο επιρρεπή σε ασθένειες που σχετίζονται με τη γήρανση, όπως ο καρκίνος των ωοθηκών», λέει η Birgit Schilling, ερευνήτρια γήρανσης στο Ινστιτούτο Buck για την Έρευνα στη Γήρανση, η οποία συνεργάστηκε με την Duncan στην έρευνα για την ανθρώπινη ωοθήκη. Μετά την εμμηνόπαυση, αυξάνεται ο κίνδυνος εμφάνισης μιας σειράς παθήσεων, όπως εγκεφαλικό επεισόδιο, καρδιακές παθήσεις και οστεοπόρωση.
Άλλα όργανα υφίστανται ανοσολογική αναδιάρθρωση με την πάροδο του χρόνου, αλλά η ωοθήκη γερνά πολύ νωρίτερα από τα περισσότερα άλλα όργανα. Η έρευνα της Duncan θέτει το ερώτημα αν, σε κάποιο σημείο, τα οφέλη από τη διατήρηση των ωοθηκών ενδέχεται να υποσκελίζονται από τον κίνδυνο: Καθώς η γηράσκουσα ωοθήκη γίνεται πιο φλεγμονώδης, αναρωτιέται αν μπορεί να αρχίσει να εκπέμπει φλεγμονώδη σήματα σε άλλα μέρη του σώματος.
Ο David Pépin διερευνά μια άλλη πιθανότητα: ότι καθώς εξαφανίζονται τα ωοθυλάκια που φιλοξενούν τα αναπτυσσόμενα ωάρια, η ωοθήκη μπορεί επίσης να αναδιοργανωθεί για να διατηρήσει την παραγωγή ορμονών. Ο Pépin, βιολόγος αναπαραγωγής στο Γενικό Νοσοκομείο της Μασαχουσέτης και στην Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ, διαπίστωσε ότι χρόνια μετά τη χορήγηση σε γάτες μιας πειραματικής γονιδιακής θεραπείας αντισύλληψης που εμπόδιζε την ωρίμανση των ωοθυλακίων τους, οι γάτες εξακολουθούσαν να παράγουν οιστρογόνα, τεστοστερόνη και ινχιμπίνη σε απολύτως φυσιολογικά επίπεδα.
Τα ωοθυλάκια ευθύνονται σε μεγάλο βαθμό για την παραγωγή ορμονών κατά τη διάρκεια ενός αναπαραγωγικού κύκλου· χωρίς αυτά, τα επίπεδα των ορμονών θα έπρεπε να είχαν μειωθεί. Σε προκαταρκτική έρευνα που έχει παρουσιάσει δημοσίως αλλά δεν έχει ακόμη δημοσιευτεί, η ομάδα του Pépin διαπίστωσε ότι, όταν τελικά αφαιρέθηκαν οι ωοθήκες, άλλα κύτταρα της ωοθήκης -το στρώμα- φάνηκε να έχουν αναλάβει την παραγωγή ορμονών. Πιλοτικές μελέτες σε ποντίκια υποδηλώνουν ένα παρόμοιο φαινόμενο. Ο Pépin πιστεύει ότι ίσως έχει ανακαλύψει έναν φυσικό μηχανισμό που βοηθά στη διατήρηση της παραγωγής ορμονών καθώς τα ωοθυλάκια εξασθενούν. Από καιρό έχει διατυπωθεί η υπόθεση ότι το στρώμα ενδέχεται να είναι υπεύθυνο για μέρος της ορμονικής παραγωγής της ανθρώπινης ωοθήκης μετά την εμμηνόπαυση.
Τα οιστρογόνα, λέει, δεν είναι η μόνη ορμόνη που παίζει ρόλο στην εμμηνόπαυση. «Γνωρίζουμε ελάχιστα για το πώς οι άλλες ωοθηκικές ορμόνες, των οποίων η παραγωγή διαταράσσεται κατά την εμμηνόπαυση, μπορεί να συμβάλλουν στην υγεία», λέει. «Δεν είναι ένα νεκρό όργανο.»
To άρθρο δημοσιεύθηκε αρχικά στο WIRED US και μεταφράστηκε από τα αγγλικά.
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
