Το χρυσόψαρο (Carassius auratus) είναι ένα από τα πιο διαδεδομένα είδη διακοσμητικών ψαριών στον κόσμο, τόσο ως προς την εκτροφή όσο και ως προς την εμπορία. Ωστόσο, αν οι ιδιοκτήτες τους αδυνατούν να τα φροντίσουν και τα απελευθερώσουν σε ποτάμια ή λίμνες, ή τύχει να διαφύγουν κατά τη διάρκεια πλημμυρών, μπορούν γρήγορα να εγκατασταθούν στη φύση και να σχηματίσουν επιβλαβείς πληθυσμούς. Αν και το φαινόμενο αυτό είναι ευρέως γνωστό, μέχρι σήμερα έχουν διεξαχθεί ελάχιστες έρευνες σχετικά με τον αντίκτυπο αυτών των ψαριών στις λίμνες που κατοικούνται από αυτόχθονα είδη και στην ισορροπία των οικοσυστημάτων τους.
Μια ερευνητική ομάδα από το Πανεπιστήμιο του Τολέδο και το Πανεπιστήμιο του Μισούρι διεξήγαγε ένα πείραμα χρησιμοποιώντας μια μεγάλη υπαίθρια δεξαμενή (μεσοκόσμο) που προσομοίωνε το περιβάλλον μιας πραγματικής λίμνης. Απελευθέρωσαν χρυσόψαρα τόσο σε ολιγοτροφικά νερά, χωρίς προσθήκη θρεπτικών ουσιών, όσο και σε ευτροφικά νερά, με προσθήκη αζώτου και φωσφόρου, και παρακολούθησαν τις αλλαγές στο οικοσύστημα.
Δεδομένου ότι η ζημιά που προκαλούν τα χρυσόψαρα παρατηρήθηκε τόσο σε συνθήκες έλλειψης θρεπτικών ουσιών όσο και σε συνθήκες πλούσιες σε θρεπτικές ουσίες, επικρατεί η άποψη ότι κανένα οικοσύστημα γλυκού νερού δεν είναι εντελώς απρόσβλητο από την παρουσία τους.
«Θέλουμε να γνωρίζουν περισσότεροι άνθρωποι ότι τα ζώα που έχουν ως κατοικίδια μπορούν να βλάψουν τα οικοσυστήματα γλυκού νερού. Ακόμη και αν τα χρυσόψαρα απελευθερωθούν στη φύση με καλές προθέσεις, θα μπορούσαν να αποτελέσουν σοβαρή οικολογική απειλή», εξηγεί ο William Hintz, αναπληρωτής καθηγητής περιβαλλοντικών επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Τολέδο.
Η ποιότητα του νερού στις λίμνες επιδεινώνεται ραγδαία
Ο Hintz και η ομάδα του αναπαρήγαγαν τέσσερα πειραματικά σενάρια σε ένα μεσοκοσμικό σύστημα για να αξιολογήσουν την επίδραση των χρυσόψαρων στο οικοσύστημα. Στο πρώτο, εισήγαγαν τρία χρυσόψαρα (χαμηλή πυκνότητα)· στο δεύτερο, έξι χρυσόψαρα (υψηλή πυκνότητα)· στο τρίτο, συνδύασαν τρία χρυσόψαρα με τρία ιθαγενή ψάρια της Βόρειας Αμερικής· και στο τέταρτο, χρησιμοποίησαν μόνο έξι ιθαγενή ψάρια ως ομάδα ελέγχου.
Αυτές χωρίστηκαν σε δύο κατηγορίες, τις ολιγοτροφικές και τις ευτροφικές, και οι μεταβολές στην ποιότητα του νερού και στη βιομάζα παρακολουθήθηκαν για 61 ημέρες υπό συνολικά οκτώ συνθήκες. Χρησιμοποιώντας πειραματικά σχήματα που διέφεραν ως προς τον συνολικό αριθμό των ψαριών και σχήματα που διέφεραν ως προς τον συνδυασμό των ειδών ψαριών, κατέστη δυνατό να γίνει διάκριση μεταξύ των επιδράσεων των ίδιων των χρυσόψαρων και των επιδράσεων της απλής αύξησης του αριθμού των ψαριών.
Το πείραμα αποκάλυψε ότι, σε ευτροφικά περιβάλλοντα, τα χρυσόψαρα μείωσαν ραγδαία τη διαύγεια του νερού και αύξησαν ορατά την ποσότητα των αιωρούμενων σωματιδίων. Η ερευνητική ομάδα πιστεύει ότι αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι, καθώς τρέφονται, τα ψάρια αναδεύουν λάσπη και άμμο από τον πυθμένα της λίμνης, μεταφέροντας λεπτά ανόργανα σωματίδια στο νερό. Το πείραμα επιβεβαίωσε επίσης ότι η θολότητα δεν οφειλόταν σε αύξηση των φυκιών (φυτοπλαγκτόν).
Αντίθετα, αυτές οι αλλαγές παρατηρήθηκαν ελάχιστα σε περιβάλλοντα φτωχά σε θρεπτικά συστατικά. Το αποτέλεσμα αυτό υποδηλώνει ότι τα χρυσόψαρα είναι πιο ευαίσθητα στις περιβαλλοντικές διαταραχές σε λίμνες πλούσιες σε θρεπτικά συστατικά.
Επίδραση στους αυτόχθονες οργανισμούς και τα υδρόβια φυτά
Έχει διαπιστωθεί ότι τα χρυσόψαρα επηρεάζουν αρνητικά όχι μόνο την ποιότητα του νερού, αλλά και μια ποικιλία οργανισμών που κατοικούν στη λίμνη. Σύμφωνα με τους ερευνητές, οι πληθυσμοί μικρών οργανισμών, όπως τα σαλιγκάρια, τα μικρά καρκινοειδή που μοιάζουν με γαρίδες (αμφίποδα) και το ζωοπλαγκτόν, έχουν μειωθεί σημαντικά. Αυτοί οι οργανισμοί είναι σημαντικοί για την ομαλή λειτουργία της τροφικής αλυσίδας των γλυκών υδάτων και πιστεύεται ότι έχουν επηρεαστεί σοβαρά τόσο από τη θήρευση εκ μέρους των χρυσόψαρων όσο και από την αλλοίωση του οικοτόπου τους.
Αξίζει να σημειωθεί ότι τα αυτόχθονα ψάρια που ανταγωνίζονταν τα χρυσόψαρα για πόρους όπως η τροφή παρουσίασαν μείωση στους δείκτες μεγέθους του σώματος. Οι ερευνητές θεωρούν αυτό ως ένα σημαντικό σημάδι που σχετίζεται με τη μακροπρόθεσμη υγεία του πληθυσμού.
Επιπλέον, ενώ ορισμένες αλλαγές στο φυτοπλαγκτόν και στα φύκια αποδόθηκαν στην αύξηση του συνολικού πληθυσμού των ψαριών, διαπιστώθηκε ότι η πιο σοβαρή οικολογική ζημιά σχετιζόταν άμεσα με την παρουσία των χρυσόψαρων. Δεδομένου ότι η ζημιά που προκαλούν τα χρυσόψαρα παρατηρήθηκε τόσο σε συνθήκες έλλειψης θρεπτικών ουσιών όσο και σε συνθήκες πλούσιες σε θρεπτικές ουσίες, επικρατεί η άποψη ότι κανένα οικοσύστημα γλυκού νερού δεν είναι εντελώς απρόσβλητο από την παρουσία τους. Ωστόσο, η μελέτη υποδεικνύει ότι οι μεγαλύτερες και βαθύτερες λίμνες είναι πιο πιθανό να επιδείξουν αντοχή και ανθεκτικότητα στις αλλαγές που προκαλούνται από τα χρυσόψαρα.
Η ερευνητική ομάδα περιγράφει αυτές τις αλλαγές ως «μετατόπιση καθεστώτος», κατά την οποία τα οικοσυστήματα αναδιοργανώνονται ταχέως σε μια θεμελιωδώς διαφορετική κατάσταση μετά την υπέρβαση ενός συγκεκριμένου ορίου. Μόλις επιτευχθεί αυτή η κατάσταση, η επιστροφή στο αρχικό οικοσύστημα καθίσταται εξαιρετικά δύσκολη και δαπανηρή.
Υπάρχει κάποιος τρόπος να αποτραπεί η μετατροπή τους σε απειλή;
Επειδή τα χρυσόψαρα αναπτύσσονται ραγδαία στο φυσικό τους περιβάλλον, μόλις εγκατασταθούν, αναμένεται να συνεχίσουν να ασκούν μακροπρόθεσμη επίδραση στο οικοσύστημα της λίμνης. «Τα άγρια χρυσόψαρα αναπτύσσονται γρήγορα, αναδεύουν τη λάσπη και την άμμο από τον πυθμένα της λίμνης, τρέφονται με μεγάλη ποικιλία θηραμάτων και ανταγωνίζονται τα αυτόχθονα ψάρια», λέει ο Ρικ Λέλια, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Μισούρι.
Για τον λόγο αυτό, οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι τα χρυσόψαρα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως εισβολέας υψηλής προτεραιότητας. Αναφέρουν ότι οι φορείς διαχείρισης των φυσικών πόρων πρέπει να επικεντρωθούν στην πρόληψη, την έγκαιρη ανίχνευση και την εξάλειψη, προτού εδραιωθούν οι άγριοι πληθυσμοί. Επισημαίνουν επίσης την ανάγκη ενίσχυσης των εκστρατειών ευαισθητοποίησης που απευθύνονται στους ιδιοκτήτες κατοικίδιων, ώστε να κατανοήσουν τις πιθανές περιβαλλοντικές επιπτώσεις της απελευθέρωσης διακοσμητικών ζώων σε φυσικά ύδατα.
Τα χρυσόψαρα, που κάποτε θεωρούνταν αξιολάτρευτα κατοικίδια, θα μπορούσαν να μετατραπούν σε απειλή που διαταράσσει το οικοσύστημα των λιμνών, μόλις απελευθερωθούν στη φύση.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε αρχικά στο WIRED Japan και μεταφράστηκε από τα ιαπωνικά.
