Σε ένα Παγκόσμιο Κύπελλο, μερικοί από τους πιο σημαντικούς αγώνες κρίνονται με πέναλτι. Όταν έρχεται αυτή η στιγμή, οι αρχηγοί θέλουν να κερδίσουν την κλήρωση για να αποφασιστεί η σειρά των εκτελέσεων. Ο λόγος είναι μια παλιά πεποίθηση: ότι, ανεξάρτητα από την ικανότητα του εκτελεστή και του τερματοφύλακα, η ομάδα που εκτελεί το πρώτο πέναλτι έχει περισσότερες πιθανότητες να κερδίσει. Οι περισσότεροι ποδοσφαιριστές το θεωρούν δεδομένο, αλλά οι λόγοι πίσω από αυτό το φαινομενικό πλεονέκτημα παραμένουν αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης.
Ενώ μεγάλο μέρος της στρατηγικής σκέψης γύρω από τα πέναλτι επικεντρώνεται στη σειρά με την οποία εκτελούν οι παίκτες, είναι επίσης σημαντικό να ληφθούν υπόψη και οι ψυχολογικές πιέσεις. Κατά τη διάρκεια του φετινού Παγκοσμίου Κυπέλλου, δύο από τους τέσσερις πρώτους αγώνες του γύρου των 32 —η νίκη της Παραγουάης επί της Γερμανίας και η νίκη του Μαρόκου επί της Ολλανδίας— κρίθηκαν από αυτές τις εξαιρετικά τεταμένες σειρές πέναλτι.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα πέναλτι, όπου ένα γκολ εξασφάλιζε αμέσως τη νίκη, ήταν επιτυχημένα στο 89,1% των περιπτώσεων. Αντίθετα, όταν μια αποτυχία σήμαινε άμεσο αποκλεισμό, το ποσοστό επιτυχίας μειώθηκε στο 60,4%.
Για χρόνια, η επικρατούσα εξήγηση ήταν ψυχολογική. Σύμφωνα με αυτή την υπόθεση, η ομάδα που εκτελεί το πρώτο πέναλτι παίζει με λιγότερη πίεση, ενώ η δεύτερη ομάδα πρέπει να αντιδρά συνεχώς για να αποφύγει να μείνει πίσω στο σκορ. Αυτό το συναισθηματικό βάρος επηρεάζει τελικά την απόδοση των παικτών. Μια μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2010 στο περιοδικό «American Economic Review» αποτέλεσε σημείο αναφοράς για το θέμα, αναφέροντας ότι οι ομάδες που ξεκινούσαν τη διαδικασία των πέναλτι κέρδιζαν σχεδόν το 60% των περιπτώσεων, σε σύγκριση με το 40% για εκείνες που εκτελούσαν τα πέναλτι δεύτερες.
Ωστόσο, καθώς οι βάσεις δεδομένων μεγάλωναν και όλο και περισσότεροι ερευνητές άρχισαν να μελετούν το φαινόμενο, αυτό το πλεονέκτημα άρχισε να μειώνεται. Οι περισσότερες μεταγενέστερες μελέτες δεν αμφισβητούν την ύπαρξη ψυχολογικής πίεσης στην ομάδα που εκτελεί τη δεύτερη σειρά πέναλτι· αυτό που αμφισβητούν είναι αν αυτή η πίεση είναι αρκετή για να επιφέρει σημαντική διαφορά στην πιθανότητα νίκης σε μια σειρά πέναλτι.
Μελέτες που δημοσιεύθηκαν το 2012, το 2019, το 2023, το 2024 και το 2025 μείωσαν σταδιακά το εκτιμώμενο μέγεθος του πλεονεκτήματος. Η πιο ολοκληρωμένη ανάλυση μέχρι σήμερα, βασισμένη σε σχεδόν 7.000 σειρές πέναλτι και 74.000 σουτ, δεν βρήκε στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η ομάδα που εκτελεί το πρώτο σουτ κερδίζει πιο συχνά από την ομάδα που εκτελεί το δεύτερο. Επιπλέον, οι συγγραφείς κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι, αν υπάρχει κάποιο πλεονέκτημα, αυτό θα ήταν μικρότερο από 1,8 ποσοστιαίες μονάδες, μια πολύ μικρότερη διαφορά από την πολύ συζητημένη αναλογία 60-40.
Μια νέα ομάδα ερευνητών πιστεύει ότι το ερώτημα αυτό έχει διατυπωθεί λανθασμένα. Μια πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Football Studies» υποδηλώνει ότι, αντί να αναρωτιόμαστε αν υπάρχει πλεονέκτημα στο να εκτελεί κανείς το πρώτο πέναλτι, θα έπρεπε να εξηγήσουμε από πού μπορεί να προέρχεται αυτό το πλεονέκτημα όταν πράγματι εμφανίζεται. Η υπόθεσή τους υποστηρίζει ότι η πίεση παραμένει ο αποφασιστικός παράγοντας, αλλά ότι δεν είναι όλες οι καταστάσεις υψηλής πίεσης ίδιες. Το κλειδί βρίσκεται στη διάκριση μεταξύ των πέναλτι όπου μια αστοχία συνεπάγεται άμεσο αποκλεισμό της ομάδας και εκείνων όπου ένα γκολ εξασφαλίζει τη νίκη.
Η μελέτη αναφέρει ότι οι ισχύοντες κανόνες του ποδοσφαίρου δεν κατανέμουν ισότιμα τις στιγμές μέγιστης πίεσης. Η ομάδα που εκτελεί το δεύτερο πέναλτι αντιμετωπίζει πολύ πιο συχνά καταστάσεις όπου μια αστοχία σημαίνει άμεσο αποκλεισμό, ενώ οι ευκαιρίες για γκολ και νίκη κατανέμονται διαφορετικά καθώς προχωρά η διαδικασία των πέναλτι.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα πέναλτι, όπου ένα γκολ εξασφάλιζε αμέσως τη νίκη, ήταν επιτυχημένα στο 89,1% των περιπτώσεων. Αντίθετα, όταν μια αποτυχία σήμαινε άμεσο αποκλεισμό, το ποσοστό επιτυχίας μειώθηκε στο 60,4%. Το πιο σημαντικό είναι ότι ανακάλυψαν ότι, όταν λαμβάνονταν υπόψη τα πέναλτι που οδηγούσαν σε αποκλεισμό και εκείνα που εξασφάλιζαν τη νίκη, το αν μια ομάδα εκτελούσε το πρώτο ή το δεύτερο πέναλτι δεν εξηγούσε πλέον ένα σημαντικό μέρος της παρατηρούμενης απόδοσης. Σύμφωνα με τους συγγραφείς, το φαινομενικό πλεονέκτημα της πρώτης ομάδας δεν πηγάζει από τη σειρά των πέναλτι, αλλά μάλλον από το είδος των ψυχολογικών καταστάσεων που δημιουργεί αυτή η σειρά.
Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι αυτές οι διαφορές ενδέχεται να έχουν στρατηγικές επιπτώσεις. Εάν ορισμένοι παίκτες αντεπεξέρχονται καλύτερα στην ακραία πίεση σε σχέση με άλλους, ίσως θα ήταν σκόπιμο να τους κρατήσουμε για τα πέναλτι υψηλού διακυβεύματος, αντί να τους βάλουμε να εκτελέσουν πρώτοι στη σειρά των πέναλτι.
Όπως κάθε μοντέλο, η μελέτη απλοποιεί την πραγματικότητα. Δεν λαμβάνει υπόψη παράγοντες όπως η στρατηγική του τερματοφύλακα, η αλληλεπίδραση μεταξύ τερματοφύλακα και εκτελεστή, η επίδραση του κοινού, η συσσωρευμένη κόπωση ή τα ατομικά ψυχολογικά χαρακτηριστικά κάθε παίκτη. Οι ίδιοι οι μελετητές αναγνωρίζουν ότι αυτές οι μεταβλητές θα πρέπει να ενσωματωθούν σε μελλοντικές έρευνες. Παρόλα αυτά, η μελέτη εμβαθύνει σε μία από τις πιο δραματικές στιγμές στον αθλητισμό: πώς η ψυχολογική πίεση μπορεί να επηρεάσει την έκβαση μιας σειράς πέναλτι και, με αυτόν τον τρόπο, να καθορίσει ποιος θα σηκώσει το Παγκόσμιο Κύπελλο και ποιος θα επιστρέψει στην πατρίδα του με άδεια χέρια.
Αυτό το άρθρο δημοσιεύθηκε αρχικά στο WIRED en Español και έχει μεταφραστεί από τα ισπανικά.
