Όταν η Ρόζα Φραγκοράπτη έλαβε πρόταση για να συμμετάσχει στο soundtrack μεγάλης κινηματογραφικής παραγωγής, δεν γνώριζε καν ποια ήταν η ταινία. Το πρότζεκτ είχε κωδικό όνομα και οι πληροφορίες ήταν ελάχιστες. Μόνο όταν έφτασε στο στούντιο έμαθε πως επρόκειτο για την πολυσυζητημένη κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας από τον σκηνοθέτη Christopher Nolan.
Για τη μουσικολόγο και μουσικό από τη Θεσσαλονίκη, ήταν μια έκπληξη. Όμως, μεγαλύτερη έκπληξη είναι η προσέγγιση των δημιουργών της ταινίας. «Έψαχναν κάτι ξεχωριστό. Δεν ήθελαν ορχήστρα. Ο σκηνοθέτης ζήτησε κάτι που να ξεφεύγει από τα συνηθισμένα», λέει η Ρόζα Φραγκοράπτη στο WIRED Greece. Ο συνθέτης, προσθέτει, ο Ludwig Göransson, που δούλεψε και σε προηγούμενες παραγωγές του Nolan, έψαχνε το κάτι παραπάνω. Και το βρήκε σε δύο αρχαιοελληνικά όργανα, τον αυλό και τη λύρα, στα οποία βασίστηκε το soundtrack. Τη λύρα την παίζει η Ρόζα Φραγκοράπτη.
Στο στούντιο βρέθηκε αντιμέτωπη με μεγάλη καλλιτεχνική ελευθερία. Ο συνθέτης δεν της έδωσε μια έτοιμη, αυστηρή παρτιτούρα, αλλά της ζήτησε να δοκιμάσει διαφορετικές ιδέες και να αναδείξει τις δυνατότητες της λύρας πάνω στις εικόνες της ταινίας.
Κάθε φορά που μιλά για το αρχαίο όργανο, το πρόσωπό της γεμίζει με ενθουσιασμό. Αναγνωρίζει πως η συμμετοχή στο soundtrack μιας τέτοιας ταινίας είναι μεγάλη επιτυχία, όμως η χαρά της ξεπερνά οποιεσδήποτε προσωπικές φιλοδοξίες. «Είναι πολύ σπουδαίο. Όχι για εμένα που παίζω, αλλά για το όργανο, που θα γίνει επιτέλους γνωστό». Για εκείνη, είναι πολύ σημαντικό ότι μια μεγάλη παραγωγή μπορεί να συστήσει ξανά σε εκατομμύρια ανθρώπους τα όργανα αυτά, τα οποία πολύς κόσμος δεν γνωρίζει καν.
Η γνωριμία με τις επτά χορδές της αρχαιοελληνικής λύρας
Η διαδρομή που οδήγησε τη Φραγκοράπτη από μουσικά σχολεία και ωδεία της Θεσσαλονίκης ως το Χόλιγουντ είναι συναρπαστική. Ξεκίνησε στα οκτώ της με το πιάνο και συνέχισε με σπουδές στην Ιταλία, όπου έμαθε περισσότερα για την αρχαία ελληνική μουσική. «Δεν είχα ιδέα ότι υπήρχαν τόσα πολλά στοιχεία, ακόμα και σωσμένα κομμάτια», λέει. «Κι εγώ, που είμαι Ελληνίδα, τα μάθαινα αυτά για πρώτη φορά».
Αργότερα, γνώρισε έναν μουσικό στη Θεσσαλονίκη, που είχε μια ανακατασκευασμένη αρχαία λύρα. «Δεν ξέρω αν ήταν τυχαίο, αν είναι, όπως λέμε, στη μοίρα», περιγράφει τη συνάντηση που αποτέλεσε την αρχή της πορείας της.
Επτά χορδές, όλες ανοιχτές. «Τι μπορεί να κάνει αυτό το όργανο;» θυμάται να σκέφτεται όταν δοκίμασε να παίξει τη λύρα. Γνώριζε ότι στους Δελφικούς Αγώνες μουσικοί έπαιζαν για να αποδείξουν την αξία τους. Άρα, σκέφτηκε, κάτι παραπάνω θα έκρυβε αυτό το έγχορδο. Από το 2011 μέχρι σήμερα προσπαθεί να βρει τα μυστικά του. Ακόμα μαθαίνει τις δυνατότητες και τις ιδιαιτερότητες της λύρας.
Αυτή η διαδικασία τής προσέφερε κάτι που έλειπε από το κλασικό της υπόβαθρο. «Το πιάνο το αγαπώ, αλλά ποτέ δεν μου έδωσε αυτή τη χαρά της ανακάλυψης. Είναι όλα δεδομένα, όλα γνωστά. Τώρα παίζεις και, κατά τύχη, σου βγαίνει μια τεχνική και λες, “ωπ, μπορεί να κάνει και τέτοιο πράγμα;” Αυτόν τον ενθουσιασμό δεν μπορεί να τον καλύψει τίποτα άλλο».
Εξάλλου, αυτό που κάνει δύσκολη τη μελέτη, αλλά και που της δίνει έναν μυστηριώδη «αέρα», είναι ένα κενό αιώνων. Η λύρα είχε εξαφανιστεί από τη μουσική παράδοση για πολύ καιρό. Σε αντίθεση με άλλα όργανα, όπως το βιολί ή το πιάνο, δεν υπάρχει μια αδιάκοπη αλυσίδα δεδομένων, μαθητών και δασκάλων, που να μεταφέρει τεχνικές από γενιά σε γενιά. «Ακόμα ανακαλύπτουμε κάτι νέο κάθε μέρα», συνοψίζει η Φραγκοράπτη.
Το κενό αιώνων και το ταξίδι στον χρόνο μέσω της έρευνας
«Έχουμε ένα τεράστιο κενό, το όργανο σταμάτησε ξαφνικά να υπάρχει», εξηγεί. «Και τώρα πρέπει ξαφνικά να βρούμε τι έκανε, με πάρα πολύ λίγα στοιχεία». Ο τρόπος που συνδυάζονται τα δεδομένα για να κατανοήσουμε πώς κρατούσαν οι αρχαίοι τη λύρα και πώς χτυπούσαν τις χορδές για να παίξουν μουσική μοιάζει με ένα ταξίδι στον χρόνο, στο οποίο συμβάλλουν ειδικοί από διάφορα, ετερόκλητα πεδία. Μελετούν αρχαία κείμενα, εξετάζουν αγγειογραφίες, συνεργάζονται με οργανοποιούς, φιλολόγους κι άλλους μουσικούς, για να συνθέσουν ένα παζλ, χωρίς να μπορούν να βασιστούν σε ηχογραφήσεις ή αρχεία που θα αποκάλυπταν πώς ακριβώς ακουγόταν η λύρα στην αρχαιότητα.
Η μουσικολόγος επισημαίνει πως στην αρχαιότητα η λύρα ήταν το όργανο της εκπαίδευσης. «Κάθε ελεύθερος άνδρας έπρεπε να ξέρει να παίζει». Συνεπώς, ένας καλλιτέχνης, που ήταν ελεύθερος άνδρας κι ο ίδιος, ήξερε πώς να πιάσει το όργανο και πώς να το παίξει, πριν το ζωγραφίσει. Άρα, οι αρχαίες εικόνες είναι σημαντική πηγή πληροφοριών.
Βασικό στοιχείο είναι η συνέπεια της απεικόνισης. «Όταν βλέπεις μια συγκεκριμένη στάση σε 99 από τα 100 αγγεία, το ίδιο κράτημα, το ίδιο εξάρτημα, τον τελαμώνα, το πλήκτρο… ξεκινάς να φτιάχνεις το παζλ».
Ο τελαμώνας είναι ο δερμάτινος ή υφασμάτινος ιμάντας που έδενε το όργανο στον καρπό του μουσικού για να το συγκρατεί σταθερό, ενώ το πλήκτρο είναι το ειδικό εξάρτημα (από οστό, ξύλο ή μέταλλο) με το οποίο χτυπούσε τις χορδές για να παράγει ήχο.
«Είναι ελεύθερη χορδή και έχει επαφή με το σώμα σου, κι αυτή η δόνηση σε χαλαρώνει αμέσως. Επίσης βοηθάει στο multitasking, στη συγκέντρωση. Δεν υπήρχε ούτε ένα παιδί που να μην ενδιαφέρθηκε να παίξει. Ακόμα και σε τμήματα που συνήθως κάνουν φασαρία, όταν άκουσαν τον ήχο ησύχασαν».
Και την εικόνα επιβεβαιώνει το κείμενο. Όταν διαβάζεις τη λέξη «κρούω» και τη συνδέεις με ό,τι βλέπεις στις ζωγραφιές, ξέρεις ότι αναφέρεται στο πώς χτυπάς τη χορδή με το πλήκτρο. Με την εικόνα, το κείμενο, το όργανο που έχει κατασκευαστεί με όσο το δυνατόν περισσότερη πιστότητα, αλλά και με την εμπειρία που έχει ο ίδιος ο μουσικός, προκύπτει ένα αποτέλεσμα. Κοιτάς αν όλα λειτουργούν μαζί και, αν λειτουργούν, είσαι σε καλό δρόμο.
Εδώ κρύβεται και η ουσία. Το πρώτο πράγμα που κάνει κάποιος όταν πιάσει στα χέρια του μια λύρα είναι να την παίξει σαν άρπα, επισημαίνει η Φραγκοράπτη και μου δείχνει το εντυπωσιακό όργανο, που έχει κατασκευάσει ο Νικόλαος Μπρας, με τον οποίον είναι σε συνεχή επικοινωνία για βελτιώσεις.
Ενώ μιλάμε, παίζει τις χορδές με τα δάχτυλα. Στα αρχαία αυτό λεγόταν «ψάλλειν», εξηγεί. Αλλά τη χαρακτηριστική «φωνή» της λύρας τη δίνει το «κρούειν»: το χτύπημα με το πλήκτρο, σε συνδυασμό με την κατάληψη, το σβήσιμο χορδών με τα δάχτυλα από πίσω. «Αν παίξω με τα δάχτυλα, ο άλλος θα μου πει πως είναι άρπα ή κιθάρα», εκτιμά. «Από τη στιγμή που πιάνω το πλήκτρο, γίνεται λύρα. Αλλάζει όλο το soundscape.»
Αυτή η προσήλωση στην ιστορική εκδοχή είναι, σύμφωνα με την ίδια, καθοριστική για το ακουστικό αποτέλεσμα. Αν οι δημιουργοί επέλεγαν μια εκμοντερνισμένη, υβριδική εκδοχή του οργάνου, θα γινόταν αντιληπτό από τον ακροατή, θεωρεί. «Ναι, θα είχε διαφορά. Το πλήκτρο είναι τόσο σημαντικό, γιατί δίνει τον χαρακτηριστικό ήχο αυτού του οργάνου, που δεν μοιάζει με κανέναν άλλον». Γι’ αυτό επιμένει στη διάκριση: άλλο πράγμα ένα όργανο εμπνευσμένο από την αρχαία λύρα, άλλο η αρχαία λύρα.
Η έρευνα αυτή οδήγησε τελικά σε μια πρωτιά, σε συνεργασία με τον διακεκριμένο συνθέτη και μελετητή Νίκο Ξανθούλη. Η Φραγκοράπτη έγινε η πρώτη κάτοχος διπλώματος αρχαίας ελληνικής λύρας, μιας πρωτοβουλίας που δημιουργήθηκε με στόχο να εντάξει το όργανο σε ένα πιο σύγχρονο εκπαιδευτικό πλαίσιο.
Το δίπλωμα δεν αποτελεί επίσημα αναγνωρισμένο κρατικό τίτλο όπως του πιάνου ή του βιολιού. Ωστόσο, για τη μουσικό είχε συμβολική σημασία και είναι μια καλή αρχή για να γίνει η λύρα γνωστή, καθώς μπορεί να συμβάλλει στην αναβίωση του οργάνου και την ένταξή του στο περιβάλλον των ωδείων.
Όταν τη ρωτάω αν η διδασκαλία της λύρας θα είχε να προσφέρει κάτι στα σημερινά σχολεία, απαντά: «Πιστεύω πως ναι, πάρα πολλά, ηθικά, σωματικά, ψυχικά». Η ίδια έχει παρουσιάσει το όργανο σε παιδιά και έχει λάβει, όπως λέει, φοβερές αντιδράσεις.
«Είναι ελεύθερη χορδή και έχει επαφή με το σώμα σου, κι αυτή η δόνηση σε χαλαρώνει αμέσως. Επίσης βοηθάει στο multitasking, στη συγκέντρωση. Δεν υπήρχε ούτε ένα παιδί που να μην ενδιαφέρθηκε να παίξει. Ακόμα και σε τμήματα που συνήθως κάνουν φασαρία, όταν άκουσαν τον ήχο ησύχασαν».
Από το YouTube στο Diablo IV και από εκεί στην Οδύσσεια
«Την τελευταία δεκαετία έχει υπάρξει ενδιαφέρον, αλλά θέλει πολλή δουλειά ακόμη», λέει πριν περάσουμε στο πώς βρέθηκε στο στούντιο να παίζει για την Οδύσσεια. Το πρώτο μεγάλο διεθνές βήμα ήρθε από έναν κάπως απροσδόκητο χώρο: τα βιντεοπαιχνίδια.
Μαζί με τον αυλητή και συνθέτη Callum Armstrong, έπαιξαν ένα ντουέτο αρχαίας λύρας και αυλού, το Orestes’ Torment, σύνθεση του ίδιου, το οποίο ανέβηκε στο YouTube. Από εκεί τους εντόπισαν οι δημιουργοί του παγκοσμίου φήμης παιχνιδιού Diablo IV, για το soundtrack του expansion Lord of Hatred.
Τα αρχαία όργανα ενσωματώθηκαν σε ένα σκοτεινό, σύγχρονο soundtrack, με ορχηστρικά μέρη και επεξεργασμένο ήχο. Για τη Φραγκοράπτη, ήταν η πρώτη φορά που δοκίμαζε να συνυπάρξει η λύρα με μια πλήρη συμφωνική ορχήστρα. «Ο ήχος της ορχήστρας είναι ένας τιτάνας. Και αυτά τα όργανα είναι πολύ ευγενικά και ήσυχα», εξηγεί, αναλύοντας πώς ήταν πρόκληση να βρεθεί η σωστή ισορροπία. Ενδεικτικό είναι πως ακόμα και ένας έμπειρος μηχανικός ήχου παραδέχτηκε ότι δεν ήξερε πού να βάλει το μικρόφωνο.
Η δουλειά αυτή φαίνεται πως τράβηξε την προσοχή των ανθρώπων πίσω από την Οδύσσεια. Εξάλλου, τα σχόλια για το soundtrack του βιντεοπαιχνιδιού ήταν διθυραμβικά. Και, πράγματι, οι μελωδίες είχαν κάτι ιδιαίτερο, κάτι ξεχωριστό, αυτό που μάλλον έψαχναν οι δημιουργοί της κινηματογραφικής διασκευής του Ομήρου.
Στόχος του συνθέτη της Οδύσσειας, όπως λέει η Φραγκοράπτη, δεν ήταν να φτιάξει ένα συνηθισμένο επικό soundtrack, βασισμένο σε συμφωνικές ορχήστρες και χορωδίες. Αναζητούσε κάτι που απομακρύνεται από τις συμβάσεις του είδους.
Ο Göransson, γνωστός για τους πειραματισμούς του, ενθουσιάστηκε με το ηχόχρωμα του αυλού και της λύρας, επιλέγοντας να βασίσει ολόκληρο το μουσικό οικοδόμημα της ταινίας πάνω σε αυτά τα δύο όργανα. «Εμείς είμαστε που παίζουμε μαζί, αυτή τη στιγμή, σε αυτό το επίπεδο», λέει, αναφερόμενη στον συνεργάτη της, τον Callum Armstrong.
«Σηκώνεται η τρίχα μου»
Μπορεί εμείς να φανταζόμαστε δεκάδες άτομα να παίζουν μουσική με μια ευρεία γκάμα οργάνων για να ντύσουν τις επικές σκηνές της Οδύσσειας, ωστόσο εδώ η προσέγγιση είναι πιο μίνιμαλ. «Λύρα από εμένα, αυλός από τον Callum, κρουστά από κάποιους μουσικούς και τα φωνητικά», εξηγεί η Φραγκοράπτη και θεωρεί πως «καμιά φορά, less is more».
«Φαντάσου τι έρευνα υπάρχει πίσω από όλο αυτό, τόσα χρόνια. Μπορεί να μην έγινε για την ταινία, αλλά έφτασε στην ταινία. Το λακωνικό, ακόμα και στον ήχο, δίνει πολύ συναίσθημα. Εμένα με συγκίνησε», περιγράφει.
Αποφεύγει να μιλήσει για την ιστορική ακρίβεια άλλων στοιχείων της ταινίας, αλλά για τη μουσική είναι κατηγορηματική. «Από αυτή τη μεριά έγινε απίστευτη δουλειά, στη σύνθεση και το performance. Έδωσαν πάρα πολλή σημασία στην ιστορική εγκυρότητα και ακρίβεια».
Εκτιμά ιδιαίτερα την απόφαση των δημιουργών να επιλέξουν αυτά τα όργανα, καθώς πρόκειται, κατά την άποψή της, για ένα δημιουργικό ρίσκο. «Μιλάμε για πειραματικά όργανα, ακόμα τα ανακαλύπτουμε», σημειώνει.
Η ίδια βιώνει το ηχητικό αποτέλεσμα με έναν τρόπο σχεδόν μυσταγωγικό. «Όταν το άκουσα, ήταν κάτι που δεν μπορώ να το περιγράψω, γιατί κάνεις και συνδέσεις ιστορικές». Και μόνο η διάθεση να χρησιμοποιήσει μια τόσο μεγάλη ταινία τη λύρα είναι σπουδαία, θεωρεί. «Μιλάμε τώρα για την Οδύσσεια», λέει εμφατικά και ανατρέχει στο παρελθόν: «Η Οδύσσεια τραγουδιόταν και ο ραψωδός χρησιμοποιούσε λύρα για να τη διηγηθεί. Με αυτή τη σκέψη σηκώνεται η τρίχα μου. Για τον αυλό, επίσης, όταν έρχονται στο μυαλό σου οι Σειρήνες, άμα ακούσεις τον ήχο του σε πιάνει ένα δέος. Αλλιώς θα ήταν ένα οποιοδήποτε άλλο όργανο, αλλιώς το αρχαίο που παιζόταν τότε».
Επίσης, την εντυπωσίασε η έμφαση που δόθηκε στην ιστορική πλευρά της μουσικής από την παραγωγή. Αποφεύγει να μιλήσει για την ιστορική ακρίβεια άλλων στοιχείων της ταινίας, αλλά για τη μουσική είναι κατηγορηματική. «Από αυτή τη μεριά έγινε απίστευτη δουλειά, στη σύνθεση και το performance. Έδωσαν πάρα πολλή σημασία στην ιστορική εγκυρότητα και ακρίβεια».
Όταν τη ρωτάω για τις αντιδράσεις που έχουν ήδη προκύψει γύρω από κάποιες επιλογές ηθοποιών και από την απεικόνιση ορισμένων στοιχείων της αρχαιότητας, λέει με σιγουριά πως στο μουσικό κομμάτι δόθηκε «μεγάλη προσοχή στην αρχαία Ελλάδα».
Λύρα, το όργανο των επών
Καθώς πρόκειται, όπως λέει, για μια σύγχρονη απόδοση του πρωτότυπου, δεν περιμένει να δει το βιβλίο του Ομήρου αυτούσιο στη μεγάλη οθόνη. Αλλά, συμπληρώνει, «το γεγονός ότι συμβολικά χρησιμοποίησαν τη λύρα, που ήταν το όργανο των επών, είναι για μένα καταλυτικό, καθοριστικός παράγοντας. Ό,τι βιβλίο έχω με την Ιλιάδα και την Οδύσσεια έχουν απ’ έξω μια λύρα».
Η μεγαλύτερη πρόκληση για εκείνη στο στούντιο ήταν να βγάλει «χρώματα». Να παίξει μεταδίδοντας το άγχος, τη νοσταλγία, τη συγκίνηση, μπαίνοντας στον ρόλο χωρίς αυστηρές οδηγίες.
Άλλωστε, στο στούντιο βρέθηκε αντιμέτωπη με μεγάλη καλλιτεχνική ελευθερία. Ο συνθέτης δεν της έδωσε μια έτοιμη, αυστηρή παρτιτούρα, αλλά της ζήτησε να δοκιμάσει διαφορετικές ιδέες και να αναδείξει τις δυνατότητες της λύρας πάνω στις εικόνες της ταινίας. Η ίδια διευκρινίζει πως η εμπλοκή της περιορίστηκε αποκλειστικά στο στούντιο και δεν συνάντησε ηθοποιούς ή άλλους συντελεστές. «Αυτό θα γινόταν μόνο αν έπαιζα σε κάποια σκηνή της ταινίας. Αλλά μόνο που ακούω τον ήχο νιώθω πως είμαι εκεί».
Κατά τη διάρκεια της ηχογράφησης, είχε την ευκαιρία να πάρει μια μικρή γεύση από το οπτικό υλικό. «Έβλεπα για ποια σκηνή παίζω και μετά άκουγα και πώς ακουγόταν, ήταν κάτι τρελό, δεν μπορώ ακόμα να το συλλάβω».
Και περιγράφει μια απαιτητική διαδικασία, τρομακτική στα πρώτα της στάδια, αλλά ταυτόχρονα δεν συγκρατεί τον ενθουσιασμό της.
«Δεν υπήρχε! Ήταν μια από τις καλύτερες μουσικές εμπειρίες της ζωής μου, για να μην πω η καλύτερη! Και σαν περιβάλλον και σαν συνεργασία. Μας έδωσε ο συνθέτης τρομερή ελευθερία έκφρασης και άποψης», λέει και προσθέτει πως δεν είχε ποτέ φανταστεί να παίξει στη ζωή της σε μια τέτοια παραγωγή.
Το άγχος άρχισε να φεύγει όταν είδε πόσο ανοιχτός ήταν ο συνθέτης, πόσο γεμάτος με δημιουργική περιέργεια. Αυτό της έδωσε ώθηση να βρει κι άλλους τρόπους παιξίματος και να πειραματιστεί.
«Ήταν φοβερό. Νομίζω ακόμα ότι δεν έχει συμβεί, να σου πω την αλήθεια», λέει γελώντας.
Κι αν κάποιοι μπορεί να θεωρούν πως η αναβίωση τέτοιων οργάνων δεν έχει θέση σε τόσο εμπορικά έργα, σε mainstream blockbusters, η Ρόζα Φραγκοράπτη έχει άλλη άποψη. Βλέπει τη λύρα και τον αυλό να βγαίνουν στο προσκήνιο και τονίζει πως, κατά τη γνώμη της, ήταν πολύ καλή η απόφαση να επιλέξουν αυτόν τον τρόπο εκτέλεσης για την ταινία.
«Είναι μια ευκαιρία να δώσουμε χώρο, είναι μεγάλη υπόθεση για αυτά τα όργανα. Ιδίως για εμάς, που τόσα χρόνια είμαστε στην έρευνα τους, να βλέπουμε ενδιαφέρον για κάτι τέτοιο είναι θαύμα. Είναι μια φοβερή ελπίδα εξέλιξης και γνώσης, αλλιώς θα μένουμε σε έναν μικρό κύκλο επιστημόνων. Αυτή τη στιγμή του δίνουμε φτερά», λέει με σπίθα στα μάτια.
