Αν ζητούσε κάποιος από έναν περιβαλλοντικό επιστήμονα να μαντέψει πού θα ανακαλυφθεί το επόμενο νέο είδος ζώου, πιθανότατα θα σκεφτόταν τα τροπικά δάση του Αμαζονίου, κάποια απομονωμένη κοιλάδα στη Νέα Γουινέα ή τα ανεξερεύνητα βάθη του ωκεανού.
Δύσκολα θα επέλεγε την Ελλάδα. Ακόμη δυσκολότερα θα φανταζόταν ότι μια νέα μορφή ζωής θα μπορούσε να κρύβεται σε μια ξεχασμένη υπόγεια σήραγγα στο Καστελόριζο ή κάτω από τον φλοιό ενός δέντρου σε ένα πευκοδάσος στη Ρόδο.
Κι όμως, ακριβώς εκεί βρέθηκαν πρόσφατα δύο νέα είδη που προστέθηκαν επίσημα στο δέντρο της ζωής.
Η Ελλάδα αποτελεί ιδανικό πεδίο για τέτοιες ανακαλύψεις, καθώς τα εκατοντάδες νησιά, τα απομονωμένα βουνά, τα σπήλαια και τα ιδιαίτερα μικροκλίματα λειτουργούν ως φυσικά εργαστήρια εξέλιξης, επιτρέποντας σε πληθυσμούς να εξελίσσονται ανεξάρτητα για χιλιάδες ή και εκατομμύρια χρόνια.
Και αυτές οι ανακαλύψεις δεν αποτελούν απλώς ταξινομικές λεπτομέρειες για εξελικτικούς βιολόγους. Είναι υπενθυμίσεις ότι ακόμη και στην Ευρώπη του 21ου αιώνα εξακολουθούν να υπάρχουν μορφές ζωής που δεν έχουμε συναντήσει ποτέ.
Οι βιολόγοι γνωρίζουν εδώ και χρόνια ότι η εικόνα που έχουμε για τη ζωή στη Γη παραμένει εντυπωσιακά παραπλανητική.
Όπως έχει επισημάνει ο περιβαλλοντικός επιστήμονας William Laurance, ένα μεγάλο μέρος της παγκόσμιας βιοποικιλότητας παραμένει αόρατο, είτε επειδή ζει σε μέρη που οι άνθρωποι σπάνια εξερευνούν, είτε επειδή έχει διαφορές τόσο βαθιά κρυμμένες στην ανατομία των οργανισμών ή στο DNA τους ώστε περνούν απαρατήρητες για δεκαετίες.
«Το DNA barcoding μάς επιτρέπει να βλέπουμε πέρα από αυτό που φαίνεται με γυμνό μάτι. Πολλές φορές δύο οργανισμοί μπορεί να μοιάζουν εξωτερικά, αλλά να κρύβουν εντελώς διαφορετικές εξελικτικές ιστορίες», εξηγεί στο WIRED Greece ο Κωνσταντίνος Καλαεντζής, υποψήφιος διδάκτορας στο Τμήμα Βιολογίας του ΑΠΘ, η έρευνα του οποίου, υπό την επίβλεψη του Καθηγητή Α. Τριανταφυλλίδη, εστιάζει στη βιοποικιλότητα της Ελλάδας, με έμφαση στην ανακάλυψη, γενετική ταυτοποίηση και μελέτη υπομελετημένων αρθροπόδων μέσω DNA barcoding, καθώς και στην έγκαιρη ανίχνευση ξενικών ειδών.
Σήμερα, οι νέες ανακαλύψεις δεν αφορούν εντυπωσιακά μεγάλα ζώα, αλλά κυρίως έντομα, ασπόνδυλα και άλλους μικρούς οργανισμούς που ζουν απομονωμένοι σε φυσικούς μικρόκοσμους με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά.
Και η Ελλάδα αποτελεί ιδανικό πεδίο για τέτοιες ανακαλύψεις, καθώς τα εκατοντάδες νησιά, τα απομονωμένα βουνά, τα σπήλαια και τα ιδιαίτερα μικροκλίματα λειτουργούν ως φυσικά εργαστήρια εξέλιξης, επιτρέποντας σε πληθυσμούς να εξελίσσονται ανεξάρτητα για χιλιάδες ή και εκατομμύρια χρόνια.
Το αποτέλεσμα είναι η παρουσία στη χώρα μας ενδημικών ειδών που δεν συναντώνται πουθενά αλλού στον πλανήτη.
Ο γρύλος που βγήκε από τα έγκατα της γης
Στο Καστελόριζο, σε ένα νησί μόλις 9 τετραγωνικών χιλιομέτρων στο ανατολικότερο άκρο της Ελλάδας, Έλληνες ερευνητές περιέγραψαν πρόσφατα ένα νέο είδος σπηλαιόβιου γρύλου, το Dolichopoda balrogi.
Το όνομα είναι αποτέλεσμα έμπνευσης από τον Balrog του Tolkien, το μυθικό πλάσμα που κοιμόταν στα έγκατα της Khazad-dûm μέχρι να το ξυπνήσουν οι Νάνοι σκάβοντας υπερβολικά βαθιά. Και αυτό δεν είναι τυχαίο.
Ο γρύλος βρέθηκε σε μια τεχνητή υπόγεια σήραγγα κοντά στην κορυφή Βίγλα, στο μοναδικό ουσιαστικά προσβάσιμο χερσαίο υπόγειο περιβάλλον του νησιού. Εκεί, μέσα σε σταθερή θερμοκρασία και σχεδόν στο απόλυτο σκοτάδι, οι επιστήμονες εντόπισαν έναν ολόκληρο πληθυσμό τέτοιων οργανισμών που είχε περάσει απαρατήρητος μέχρι σήμερα.
Σπάνια σαλιγκάρια, σκορπιοί που δεν απαντώνται αλλού στην Ελλάδα, ισόποδα, σκαθάρια και ορθόπτερα έχουν μετατρέψει το Καστελόριζο σε ένα ζωντανό εργαστήριο βιογεωγραφίας.
Η ανακάλυψη έγινε ακόμη πιο ενδιαφέρουσα όταν οι ερευνητές ανέλυσαν το DNA του γρύλου και βρήκαν ότι αντί να συνδέεται στενά με άλλα γνωστά νησιωτικά είδη του Αιγαίου, ο νέος γρύλος συγγενεύει περισσότερο με είδη που ζουν στις απέναντι ακτές της νοτιοδυτικής Τουρκίας, υπενθυμίζοντας τη βαθιά βιογεωγραφική σύνδεση του νησιού με την Ανατολία, η οποία προηγείται κατά πολύ της θέσπισης των σύγχρονων πολιτικών συνόρων.
Η χλωρίδα και η πανίδα του Καστελόριζου φιλοξενούν δεκάδες οργανισμούς με σαφείς μικρασιατικές συγγένειες. Σπάνια σαλιγκάρια, σκορπιοί που δεν απαντώνται αλλού στην Ελλάδα, ισόποδα, σκαθάρια και ορθόπτερα έχουν μετατρέψει το Καστελόριζο σε ένα ζωντανό εργαστήριο βιογεωγραφίας.
Ολόκληρο το νησί περιλαμβάνεται στο δίκτυο Natura 2000 ακριβώς επειδή αποτελεί έναν θύλακα μοναδικής βιοποικιλότητας στην ανατολική Μεσόγειο.
«Οι ανακαλύψεις βιοποικιλότητας δεν περιορίζονται σε εξωτικά και δυσπρόσιτα μέρη. Ακόμη και οικεία τοπία ή ανθρώπινες κατασκευές μπορούν να φιλοξενούν είδη που παρέμεναν αόρατα στην επιστήμη», σημειώνει ο Καλαεντζής, που είναι επικεφαλής της εν λόγω μελέτης η οποία δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Orthoptera Research.
Ο σκορπιός της Ρόδου
Λίγες εβδομάδες νωρίτερα, αυτή τη φορά στη Ρόδο, ερευνητές, ανάμεσά τους και ο Καλαετζής, είχαν περιγράψει έναν νέο σκορπιό με το όνομα Euscorpius diagorasi, ο οποίος αποτελεί ένα ακόμη παράδειγμα του πόσα λίγα γνωρίζουμε για τη βιοποικιλότητα της Ελλάδας.
Ο σκορπιός ανήκει στο γένος Euscorpius, μια από τις πιο πολυποίκιλες αλλά και ταξινομικά δυσκολότερες ομάδες σκορπιών της Μεσογείου, με την Ελλάδα να θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα κέντρα εξέλιξής τους.
Οι επιστήμονες σύγκριναν το DNA των δειγμάτων της Ρόδου με εκείνο συγγενικών ειδών από το Αιγαίο και τη Μικρά Ασία και διαπίστωσαν ότι οι ροδιακοί πληθυσμοί αποτελούν μια ξεχωριστή εξελικτική γραμμή.
Παρότι η Ρόδος συγκαταλέγεται στα πιο γνωστά και περισσότερο μελετημένα νησιά της χώρας, οι Έλληνες επιστήμονες διαπίστωσαν ότι ο μικρός σκορπιός που ζούσε εκεί επί χιλιάδες χρόνια δεν είχε ποτέ αναγνωριστεί ως ξεχωριστό είδος.
Με μήκος μόλις 21 έως 25 χιλιοστά και χρωματισμό από ανοιχτό κίτρινο έως ανοιχτό καφέ, με πιο σκούρες κοκκινοκαφέ δαγκάνες, ο οργανισμός αυτός περνούσε απαρατήρητος μέσα στο φυσικό του περιβάλλον, κάτω από τον φλοιό τραχείας πεύκης (Pinus brutia) στα πευκοδάση της Ρόδου.
Η αναγνώρισή του ως νέου είδους δεν βασίστηκε μόνο στην εξωτερική του εμφάνιση αλλά και στη γενετική του ανάλυση. Οι επιστήμονες σύγκριναν το DNA των δειγμάτων της Ρόδου με εκείνο συγγενικών ειδών από το Αιγαίο και τη Μικρά Ασία και διαπίστωσαν ότι οι ροδιακοί πληθυσμοί αποτελούν μια ξεχωριστή εξελικτική γραμμή.
Μάλιστα, ο πλησιέστερος γνωστός συγγενής του νέου είδους αποδείχθηκε ότι είναι ο Euscorpius vignai της Καρπάθου, γεγονός που προσφέρει νέα στοιχεία για το πώς η απομόνωση των νησιών του νοτιοανατολικού Αιγαίου οδηγεί στη δημιουργία νέων ειδών.
Πέρα όμως από την περιγραφή ενός ακόμη σκορπιού, η σημασία της ανακάλυψης είναι ευρύτερη, καθώς υποδηλώνει ότι η ποικιλότητα των σκορπιών στα Δωδεκάνησα παραμένει υποεκτιμημένη.
Ακόμη και σε περιοχές που θεωρούνται από τους επιστήμονες ως καλά γνωστές μπορεί να υπάρχουν είδη που δεν έχουν ποτέ καταγραφεί επιστημονικά.
Γιατί ο Euscorpius diagorasi δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Βρισκόταν πάντα εκεί, κρυμμένος κάτω από τον φλοιό των δέντρων της Ρόδου, περιμένοντας απλώς τη στιγμή που η επιστήμη θα τον δει και θα τον αναγνωρίσει.
Πόσα άγνωστα είδη υπάρχουν γύρω μας;
Οι δύο ανακαλύψεις μπορεί να μοιάζουν μικρές μπροστά στα μεγάλα περιβαλλοντικά ζητήματα της εποχής μας.
Ωστόσο, στην πραγματικότητα αγγίζουν ένα από τα σημαντικότερα επιστημονικά ερωτήματα: πόσα είδη υπάρχουν γύρω μας χωρίς να τα γνωρίζουμε;
Οι εκτιμήσεις για τον συνολικό αριθμό ειδών στη Γη εξακολουθούν να διαφέρουν δραματικά, από λίγα έως δεκάδες εκατομμύρια. Αυτό συμβαίνει επειδή η φύση δεν αποκαλύπτει εύκολα τα μυστικά της.
Πολλά είδη είναι νυκτόβια, ζουν υπόγεια ή σε εξαιρετικά οριοθετημένες περιοχές. Άλλα, τα επονομαζόμενα ‘κρυπτικά’ είδη, είναι σχεδόν πανομοιότυπα εξωτερικά αλλά γενετικά εντελώς διαφορετικά.
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι η αναζήτηση αυτών των άγνωστων ειδών δεν ικανοποιεί μόνο την επιστημονική περιέργεια.
«Κάθε νέο είδος δεν είναι απλώς η προσθήκη ενός ακόμη ονόματος σε έναν κατάλογο ειδών. Είναι μια μοναδική εξελικτική ιστορία, αποτέλεσμα χιλιάδων ή εκατομμυρίων ετών απομόνωσης, προσαρμογής και εξέλιξης· είναι μια ξεχωριστή λύση για επιβίωση σε πολύ συγκεκριμένες περιβαλλοντικές συνθήκες», σημειώνει ο Καλαεντζής.
Ταυτόχρονα, πολλά από αυτά τα ζώα ζουν σε μικροσκοπικές γεωγραφικές περιοχές και είναι ιδιαίτερα ευάλωτα σε περιβαλλοντικές αλλαγές. Είναι απολύτως πιθανό κάποια είδη να εξαφανιστούν πριν καν αποκτήσουν επιστημονική ονομασία.
«Δεν μπορείς να προστατεύσεις κάτι που δεν γνωρίζεις ότι υπάρχει. Γι’ αυτό η καταγραφή της βιοποικιλότητας δεν είναι πολυτέλεια, αλλά βασικό εργαλείο διατήρησης της ζωής», τονίζει ο Καλαεντζής.
Γι’ αυτό και οι ιστορίες του γρύλου του Καστελόριζου και του σκορπιού της Ρόδου έχουν σημασία πολύ μεγαλύτερη από την καταγραφή δύο ακόμη οργανισμών.
Γιατί υπενθυμίζουν ότι η εξερεύνηση της ζωής στη Γη δεν έχει ολοκληρωθεί.
Αντίθετα, ίσως βρισκόμαστε στην αρχή μιας νέας εποχής ανακαλύψεων, όπου τα σημαντικότερα ευρήματα δεν θα προέλθουν απαραίτητα από εξωτικούς προορισμούς αλλά από τόπους που νομίζαμε ότι ξέρουμε.
*Τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, ο Κωνσταντίνος Καλαεντζής προαναγγέλλει την περιγραφή ενός ακόμη νέου είδους από την Ελλάδα, το οποίο αναμένεται να δημοσιευτεί τους επόμενους μήνες. Πρόκειται για ένα ακόμη μικρό, σχεδόν αόρατο αρθρόποδο, που υποδεικνύει πόσα κεφάλαια της ελληνικής βιοποικιλότητας δεν έχουν ακόμη γραφτεί.
