Υπάρχουν κάποιοι πόλεμοι για τους οποίους μπορεί να ειπωθεί ότι έφεραν επανάσταση στον…πόλεμο, και ο πόλεμος της Ουκρανίας είναι σίγουρα ένας από αυτούς.
Η ευρύτατη χρήση μη επανδρωμένων (drones) διαφόρων ειδών και κατηγοριών και από τις δύο πλευρές έφερε τα πάνω-κάτω, καθώς αποδείχθηκε ότι είναι δυνατή η πρόκληση δυσανάλογα μεγάλης ζημιάς σε «παραδοσιακά» οπλικά συστήματα και στόχους υψηλής αξίας με φθηνά μέσα, που μπορούν να παράγονται μαζικά.
Η πραγματικότητα είναι ότι, μέχρι αυτή τη στιγμή, υπάρχει μόνο η διαπίστωση πως το σημερινό άρμα μάχης είναι ευάλωτο στα drones, αλλά ουδείς μπορεί να υποδείξει τον «αντικαταστάτη» του.
Σε αυτό το πλαίσιο, πολλοί εκφράζουν τα τελευταία χρόνια αμφιβολίες για την αξία που έχουν πλέον τα επανδρωμένα μαχητικά αεροσκάφη, τα επιθετικά ελικόπτερα, τα πολεμικά πλοία και τα άρματα μάχης (τα τεθωρακισμένα εν γένει), θεωρώντας πως είναι πλέον «απαρχαιωμένα» ως μέσα – με πολύ απλά λόγια, ότι «δεν βγάζουν τα λεφτά τους» σε σχέση με τα drones.
Το τεθωρακισμένο ειδικά έχει βρεθεί στο επίκεντρο αυτής της συζήτησης, καθώς τα πεδία μάχης της Ουκρανίας είναι γεμάτα κουφάρια κατεστραμμένων τεθωρακισμένων. Κάποιοι, μάλιστα, μιλούν για τον «θάνατο του τανκ». Η πραγματικότητα, ωστόσο, διαφέρει.
Το τεθωρακισμένο δεν είναι «μόνο» του
Οποιαδήποτε συζήτηση τέτοιου είδους εστιάζει μόνο στο «τανκ» (το μέσο άρμα μάχης, main battle tank) είναι εξαρχής εσφαλμένη, καθώς το άρμα μάχης επιχειρεί στο ευρύτερο πλαίσιο αυτού που αποκαλείται «διακλαδικές επιχειρήσεις» (combined arms). Κοινώς, το άρμα επιχειρεί σε μια «ορχήστρα», η οποία απαρτίζεται επίσης από το μηχανοκίνητο πεζικό με τα τεθωρακισμένα οχήματα μεταφοράς πεζικού που το πηγαίνουν στη μάχη (ΤΟΜΠ), τεθωρακισμένα οχήματα μάχης (ΤΟΜΑ), αυτοκινούμενα πυροβόλα, συστήματα αεράμυνας κ.λπ., και δρα σε συντονισμό με τις φίλιες αεροπορικές δυνάμεις (μαχητικά, ελικόπτερα, drones).
Κάθε συζήτηση που θέτει υπό αμφισβήτηση το άρμα μάχης, είτε θέτει υπό αμφισβήτηση όλη τη σύγχρονη έννοια του στρατού ξηράς- της χερσαίας δύναμης εν γένει- είτε δημιουργεί το ερώτημα: Αν αφαιρέσουμε το άρμα, τι μπορούμε να βάλουμε στη θέση του; Και η πραγματικότητα είναι ότι, μέχρι αυτή τη στιγμή, υπάρχει μόνο η διαπίστωση πως το σημερινό άρμα μάχης είναι ευάλωτο στα drones, αλλά ουδείς μπορεί να υποδείξει τον «αντικαταστάτη» του.
Ο ρόλος του άρματος μάχης
Το άρμα μάχης έφερε επανάσταση στον πόλεμο επειδή είναι μια πολεμική μηχανή η οποία συνδυάζει ταχύτητα, προστασία (θωράκιση) και ισχύ πυρός που επιτρέπουν επίτευξη όλων των επιθυμητών αποτελεσμάτων μιας χερσαίας δύναμης, πάντα σε συνδυασμό με το μηχανοκίνητο πεζικό: Καταστροφή των εχθρικών δυνάμεων, κατάληψη εδάφους και απαγόρευση ή προστασία εδάφους. Όπως έχει διαπιστωθεί στην Ουκρανία, η χρήση drones μπορεί να επιφέρει τρομερά πλήγματα στον εχθρό, ωστόσο κάποια στιγμή, σε έναν πόλεμο τέτοιου είδους, πρέπει να επιτεθείς και να καταλάβεις ή ανακαταλάβεις έδαφος: Με απλά λόγια, πρέπει να «πατήσει αρβύλα», και για να συμβεί αυτό, χρειάζεται μάζα, ταχύτητα και ισχύς πυρός – και όπου νοείται «αρβύλα», νοείται «ερπύστρια».
Ελληνική πηγή με βαθιά γνώση και εμπειρία στις επιχειρήσεις τεθωρακισμένων και τις διακλαδικές επιχειρήσεις εν γένει, υπογραμμίζει ότι το όλο ζήτημα έχει να κάνει με τις δυνατότητες που επιδιώκεται να αναπτυχθούν σε κάθε περίπτωση- το σχέδιο ανάπτυξης δυνατοτήτων (capability development plan) της όλης υπόθεσης, δηλαδή το τι θέλει να επιτυγχάνει ένας στρατός. Στην περίπτωση της Ελλάδας, π.χ., μιλάμε για αποτροπή και άμυνα – δηλαδή τα δεδομένα εδώ είναι διαφορετικά από ό,τι σε μια σύγκρουση όπως αυτή στο Ιράν, όπου οι δύο πλευρές ανταλλάσσουν χτυπήματα από αέρος. Στην περίπτωση συγκρούσεων όπως στην Ουκρανία ή στα ελληνικά δεδομένα, ή σε αυτά της ανατολικής Ευρώπης, η χερσαία δύναμη (που μέρος της οποίας είναι το τεθωρακισμένο) δεν μπορεί να υποκατασταθεί/ αντικατασταθεί, επειδή τα drones δεν καταλαμβάνουν έδαφος και επειδή το πεζικό από μόνο του αδυνατεί να «κάνει τη δουλειά»- τουλάχιστον όχι χωρίς τρομακτικές απώλειες.
Αν και γίνονται προσπάθειες προς αυτή την κατεύθυνση, υπό την μορφή οπλισμένων UGV (Unmanned Ground Vehicles) στην Ουκρανία, η εν λόγω πηγή υποδεικνύει ότι πρόκειται για οχήματα που παραμένουν δέσμια του εδάφους (αντίθετα με τα ιπτάμενα UAV) και αυτό περιορίζει τις δυνατότητές τους- πρακτικά, η μεγαλύτερη χρησιμότητά τους είναι η αποφυγή απωλειών σε έμψυχο δυναμικό. Οχήματα τέτοιου είδους είτε θα μένουν μικρού μεγέθους με περιορισμένες δυνατότητες, είτε θα πρέπει να μεγαλώσουν σε μέγεθος, οπότε de facto επιστρέφουμε στην έννοια του τεθωρακισμένου/ άρματος μάχης- απλώς (ενδεχομένως) μη επανδρωμένου. Ακόμη, οι εμπειρίες από την Ουκρανία δείχνουν πως τα UGV είναι χρήσιμα, αλλά φαίνονται να ενδείκνυνται περισσότερο για χρήσεις διαφορετικές από αυτές των κλασικών τεθωρακισμένων (π.χ. ως μέσα αντιμετώπισης τεθωρακισμένων, αλλά όχι υποκατάστατά τους, καθώς και ως μέσα αντιμετώπισης ιπτάμενων drones)- ενώ επίσης κατά κανόνα δεν είναι αναλώσιμα όπως τα ιπτάμενα drones.
Όσον αφορά στις μεγάλες απώλειες στην Ουκρανία, πλέον αποδίδονται κυρίως σε ανεπαρκείς σχεδιασμούς και ελλιπή εκπαίδευση από ρωσικής πλευράς στις διακλαδικές επιχειρήσεις και τη χρήση των μηχανοκίνητων σχηματισμών, με αποτέλεσμα ο πόλεμος να εξελιχθεί στον σημερινό πόλεμο φθοράς, όπου και οι δύο πλευρές συνεχίζουν να χρησιμοποιούν άρματα μάχης (ακόμα και αν δεν το κάνουν σε μεγάλους σχηματισμούς ελιγμών). Άξια αναφοράς, ακόμη, είναι και η περίπτωση του Ναγκόρνο Καραμπάχ: Από τη μία η ευρεία χρήση τουρκικής προέλευσης drones από την πλευρά του Αζερμπαϊτζάν είχε ως αποτέλεσμα σημαντικές απώλειες για τις αρμενικές τεθωρακισμένες δυνάμεις. Από την άλλη, ένας ακριβώς από τους λόγους που οδήγησαν στην επικράτηση των δυνάμεων του Μπακού ήταν το ότι οι Αζέροι μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν αποτελεσματικά τα άρματά τους και οι Αρμένιοι εμποδίζονταν να το κάνουν.
Συνοψίζοντας, η χερσαία, μηχανοκίνητη δύναμη ελιγμού εξακολουθεί να είναι αυτή που καταλαμβάνει έδαφος και «σφραγίζει» σύνορα- «αυτή που τραβάει τις γραμμές στο έδαφος», όπως τονίζει χαρακτηριστικά ο Έλληνας ειδικός.
Τι έχει αλλάξει
Το άρμα μάχης έχει εξελιχθεί από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο που εμφανίστηκε και τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου «πρωταγωνίστησε», προσαρμοζόμενο στα νέα δεδομένα. Αυτό που έχει αλλάξει σήμερα είναι η εμφάνιση της απειλής από τα μη επανδρωμένα ιπτάμενα, χαμηλής και υψηλής πτήσης- και την απειλή αυτή καλείται να αντιμετωπίσει το άρμα μάχης. Ένα μεμονωμένο drone δεν είναι το ίδιο αποτελεσματικό με έναν αντιαρματικό πύραυλο απέναντι σε ένα άρμα, καθώς κατά κανόνα δεν έχουν ούτε την κεφαλή ούτε την κινητική ισχύ για να το βγάλουν «νοκ-άουτ» με τον ίδιο τρόπο, ωστόσο επιτρέπει υψηλό βαθμό ακριβείας. Αυτό σημαίνει πως ο χειριστής ενός FPV (first person view) drone μπορεί να το κατευθύνει έτσι ώστε να χτυπήσει το άρμα σε σημείο όπου θα το εξουδετέρωνε χωρίς να το καταστρέψει πλήρως (κάτι που θα απαιτούσε πιθανότατα πολλαπλά χτυπήματα με drones), όπως π.χ. με ένα χτύπημα στα οπτικά του, ή στις ερπύστριες.
«Υπάρχουν δυνατότητες, υπάρχουν οπλικά συστήματα, υπάρχει η τεχνολογία εντοπισμού των UAV, οπότε αυτή πρέπει να ενσωματωθεί. Το όλο ζήτημα για το άρμα είναι η ανίχνευση και καταστροφή των drones, καθώς να κρυφτείς πλέον δεν γίνεται» τονίζει ο Έλληνας ειδικός στον οποίο απευθύνθηκε το Wired Greece- σημειώνοντας ότι αυτό που μπορεί να γίνει, δεδομένης της φύσης των αρμάτων (που κατά κανόνα κρατούνται στην εφεδρεία μέχρι τη στιγμή που απαιτείται να επέμβουν) είναι να υπάρχουν υποδομές για να καλύπτονται ώστε να είναι διαθέσιμα τη στιγμή που απαιτείται και να ενσωματωθεί η τεχνολογία που απαιτείται για την επιβίωσή τους κατά τις επιχειρήσεις.
Εδώ η συζήτηση αφορά στον συνδυασμό δυνατοτήτων εντοπισμού drones, παθητικής (θωράκιση και άλλα μέσα όπως οι «σχάρες» που τοποθετούνται πάνω στους πυργίσκους, για να εμποδίζεται το drone να χτυπήσει το ελαφρύτερα θωρακισμένο υψηλότερο τμήμα του άρματος) και ενεργητικής (συστήματα καταστροφής drones) προστασίας- και, φυσικά, η γενικότερη αεράμυνα σε επίπεδο μονάδας. Η ίδια η φύση της αεράμυνας είναι αρθρωτή: Μιλάμε για διαφορετικούς «θόλους», με διαφορετικά συστήματα και βεληνεκή, αρχίζοντας από συστήματα μακράς εμβέλειας και φτάνοντας μέχρι την αυτοπροστασία της κάθε μονάδας και υπομονάδας. Και όλα αυτά συναντούν τις δύο «οροφές» από τις οποίες εξαρτάται κάθε στρατός και κάθε στρατιωτική τεχνολογία: Τους διαθέσιμους οικονομικούς και ανθρώπινους πόρους- λεφτά και άνθρωποι.
Το άρμα στο σήμερα: Λιγότερα μεν, ισχυρότερα δε
Το πραγματικό ζήτημα, οπότε, δεν είναι αν χρειάζονται πλέον άρματα: Η απάντηση είναι προφανώς ότι χρειάζονται, καθώς δεν υπάρχει κάτι άλλο που να μπορεί να καλύψει την ανάγκη για ταχύτητα, προστασία και ισχύ πυρός. Το πραγματικό ζήτημα, όπως εξηγεί ο Έλληνας ειδικός του χώρου των τεθωρακισμένων, είναι το πόσα άρματα απαιτούνται πλέον: «Εδώ μπαίνει το σχέδιο ανάπτυξης δυνατοτήτων: Ίσως χρειαζόμαστε λιγότερα, μα καλύτερα προστατευμένα, αναπτύσσοντας συγχρόνως επιθετικές μονάδες με drones, ώστε να πεις ότι μέρος της ισχύος πυρός το καλύπτεις με μη επανδρωμένα αεροσκάφη. Όλο αυτό είναι μια απόφαση σχετικά με το με τι όπλα θα πετύχεις τις δυνατότητες που θέλεις, και τι πόρους έχεις για αυτά».
«Το άρμα συνεχίζει και έχει ρόλο, μα πρέπει να αναβαθμιστεί ως πλατφόρμα, να συνεχίζει να παρέχει ως οπλομηχάνημα τα στοιχεία που πρέπει να παρέχει- προστασία, ταχύτητα, φονικότητα- αλλά συγχρόνως να εξοπλιστεί και με μέσα που θα του δίνουν τη δυνατότητα να αντιμετωπίζει τα μη επανδρωμένα- αν όχι το ίδιο το άρμα, οι μονάδες να έχουν δυνατότητα ανίχνευσης των μη επανδρωμένων και προσβολής τους, είτε κινητικής είτε μέσω ηλεκτρονικού πολέμου».
Μια άλλη θεώρηση των πραγμάτων είναι πως, όπως και μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο οι κατηγορίες «εξειδικευμένων» αρμάτων μάχης μειώθηκαν δραστικά, καταλήγοντας στο μέσο άρμα μάχης (main battle tank), που αποτελούσε τη «χρυσή τομή», έτσι ίσως και οι σημερινές κατηγορίες τεθωρακισμένων (άρμα μάχης, ΤΟΜΑ, ΤΟΜΠ) να ΄περιοριστούν ακόμα παραπάνω, καταλήγοντας σε μία ή δύο κατηγορίες τεθωρακισμένων «για όλες τις δουλειές».
Ωστόσο αυτό μάλλον δεν πρόκειται να συμβεί, καθώς το πιθανότερο θα ήταν να προέκυπταν οχήματα που θα προσπαθούσαν να τα κάνουν όλα, χωρίς να κάνουν καλά τίποτα. Η περίπτωση του ισραηλινού Merkava, βέβαια, αποτελεί εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα, καθώς είναι προσαρμοσμένο απόλυτα στα ισραηλινά δεδομένα.
Τα ελληνικά δεδομένα
H Ελλάδα αυτή τη στιγμή διαθέτει ένα από τα μεγαλύτερα και ισχυρότερα αρματικά δυναμικά της Ευρώπης, με περίπου 1.300 άρματα μάχης διαφόρων τύπων, συν χιλιάδες επιπλέον τεθωρακισμένα άλλων κατηγοριών. «Αιχμή του δόρατος» είναι τα Leopard 2HEL, μαζί με τα Leopard 2A4, και ο υπόλοιπος στόλος συμπληρώνεται από μεγάλο αριθμό από παλαιότερα Leopard 1A5 και M48A5/Α3 MOLF. Δεδομένων των «μαθημάτων» από την Ουκρανία, η ανάγκη εκσυγχρονισμού του αρματικού δυναμικού – ή, τουλάχιστον, μέρους του – είναι πιο εμφανής από ποτέ, και υπάρχει κινητικότητα για την αναβάθμιση των LEO2A4. Δεν είναι γνωστό τι θα συμβεί με τα LEO 1A5, αν και υπάρχει ενδιαφέρον για την αναβάθμισή τους.
Αξίζει εδώ να σημειωθεί πως ένα «φλέγον» ζήτημα όσον αφορά στην ελληνική τεθωρακισμένη ισχύ δεν έχει να κάνει με άρματα μάχης, μα με τα ΤΟΜΑ- τα ελαφρύτερα τεθωρακισμένα που πλαισιώνουν τα άρματα μάχης και ενεργούν σε στενή συνεργασία με το πεζικό. Το συγκεκριμένο ζήτημα αποτελεί παλαιό «πονοκέφαλο» για τον Ελληνικό Στρατό: Προγράμματα των περασμένων δεκαετιών για απόκτηση ΤΟΜΑ δεν τελεσφόρησαν. Ό,τι πιο σύγχρονο διαθέτει ο ΕΣ αυτή τη στιγμή σε αυτή την κατηγορία είναι μόλις 40 γερμανικής προέλευσης Marder, τα οποία αποκτήθηκαν ως αντάλλαγμα στην παραχώρηση στην Ουκρανία ισάριθμων BMP-1 (ο ΕΣ είχε παραλάβει περίπου 500 από τα αποθέματα της πρώην Ανατολικής Γερμανίας μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και πλέον είναι απαρχαιωμένα και άγνωστων επιπέδων διαθεσιμότητας).
Η λύση που φαινόταν να προκρίνεται για το θέμα είναι η ριζική αναβάθμιση μεταξύ 200 και 300 ΤΟΜΠ τύπου Μ-113 (από τα οποία ο ΕΣ διαθέτει χιλιάδες και τα χρησιμοποιεί επί δεκαετίες, οπότε έχει μακρά εμπειρία στην υποστήριξή τους) σε επίπεδο ΤΟΜΑ, ωστόσο εδώ και μήνες είναι ασαφές το τι συμβαίνει στο συγκεκριμένο «μέτωπο».
