Όταν ακούμε «ψυχεδελικά», τείνουμε να σκεφτόμαστε έναν τζιβάτο, με χαϊμαλιά, στο Woodstock του 1969, ουράνια τόξα και δράκους, όσο αντηχεί στο παρασκήνιο Τζίμι Χέντριξ. Κι όμως, σήμερα η παγκόσμια αγορά ψυχεδελικών για θεραπευτική και μη χρήση εκτιμάται να αυξηθεί από 3.88 δις δολάρια το 2025 σε 9.6 δις το 2032.
Όσο κι αν η ποπ κουλτούρα σπρώχνει ακόμα περιθωριακές εικόνες, τα «τριπάκια» κρύβουν μια περίπλοκη χημεία αλλά και μια ταλαιπωρημένη ιστορία. Για πολλούς στον κόσμο και της τεχνολογίας, αλλά και στην Ελλάδα, το microdosing σήμερα γίνεται πραγματικότητα. Πώς φτάσαμε από τις πολλά υποσχόμενες έρευνες των 50s, στη καταδίωξη, την «κουλτούρα της μικροδόσης» της Σίλικον Βάλει και στο σήμερα του ψυχεδελικού καπιταλισμού;
Όλα είναι χημεία
Ξεκινώντας με τα βασικά, ψυχεδελικές ή παραισθησιογόνες ουσίες ονομάζουμε τη κατηγορία ψυχοδραστικών ουσιών που μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο σκέψης, τη διάθεση και τις γνωστικές μας διεργασίες. Με λίγα λόγια, η κατανάλωσή τους επηρεάζει τα συναισθήματα μας, την αίσθηση του χωροχρόνου και την αντίληψή της πραγματικότητας – αν στο πρώτο σου τριπάρισμα ενδεχομένως δεις κάποιον μονοκέρο ή ακούσεις τη φωνή του Θεού, είναι νορμάλ.
Οι ουσίες αυτές βρίσκονται παντού γύρω μας και πολλές φορές προέρχονται από τη φύση. Η ψιλοκυβίνη συναντάται στα λεγόμενα «μαγικά μανιτάρια» και όταν καταναλωθεί, μετατρέπεται σε ψιλοκίνη μέσα στο ανθρώπινο σώμα, προκαλώντας μια έκρηξη αισθήσεων, ένα έντονο συναίσθημα ευφορίας και κάποιες φορές αναγούλα.
Υπάρχουν και ουσίες, που ναι μεν προέρχονται από τη φύση, αλλά η ανθρώπινη παρέμβαση ή μια τυχαία ανακάλυψη τις έφερε στο φως. Γνωστότερη όλων, η αγιαουάσκα, ένας ψυχοδραστικό ζωμός, που εδώ και χιλιάδες χρόνια χρησιμοποιείται σε τελετουργικά πλαίσια από γηγενείς πληθυσμούς του Αμαζονίου.
Η μεσκαλίνη, με τη σειρά της, προέρχεται από τον κάκτο, Σαν Πέδρο, που φυτρώνει στο Περού και το Εκουαδόρ, καθώς και το Μεξικανό γειτονάκι του, κάκτο πεγιότ. Οι δισκοειδείς δομές, συγκεκριμένα στην κορυφή του κάκτου πεγιότ, γνωστές και ως «κουμπιά» (buttons), είτε τρώγονται απευθείας ή γίνονται σκόνη, σε ένα γουδί, για να καπνιστούν, προσφέροντας έτσι τα επιθυμητά παραισθησιογόνα αποτελέσματα, χωρίς τη πικρή γεύση.
Το LSD απο την άλλη, η αλλιώς διαιθυλαμίδιο του λυσεργικού οξέος, είναι μια συνθετική χημική ουσία και προέρχεται από την ερυσίβη, έναν μύκητα που μολύνει τη σίκαλη. To δημιούργησε το 1938, ο Άλμπερτ Χόφμαν, ο «μπαμπάς των ψυχεδελικών», σε εργαστήριο στην Ελβετία, και μάλιστα το 1942, το δοκίμασε καταλάθος, βιώνοντας ένα ταξίδι τρέλας και ψύχωσης όπως το περιέγραψε ο ίδιος.
Υπάρχουν και ουσίες, που ναι μεν προέρχονται από τη φύση, αλλά η ανθρώπινη παρέμβαση ή μια τυχαία ανακάλυψη τις έφερε στο φως. Γνωστότερη όλων, η αγιαουάσκα, ένας ψυχοδραστικό ζωμός, που εδώ και χιλιάδες χρόνια χρησιμοποιείται σε τελετουργικά πλαίσια από γηγενείς πληθυσμούς του Αμαζονίου.
Ίσως ένα από τα πιο ισχυρά ψυχεδελικά στον κόσμο, δημιουργήθηκε από τον συνδυασμό δύο φυτών. To πρώτο είναι το psychotria viridis, γνωστό και ως chacruna, που περιέχει την ουσία, N,N-Διμεθυλοτρυπταμίνη, δηλαδή το DMT. Το DMT εκκρίνεται φυσικά στον εγκέφαλό μας, σε πολύ μικρές ποσότητες. Ωστόσο, ενζυμα στο στομάχι μας, οι λεγόμενοι αναστολείς μονοαμινοξειδάσης (ΜΑΟ), κυριολεκτικά αναστέλλουν τη δράση του. Συγκυριακά, το φυτό chacruna, κάπως συνδυάστηκε με το αναρριχητικό φυτό Banisteriopsis caapi, το οποίο με τη σειρά του αναστέλλει τους αναστολείς μονοαμινοξειδάσης, ξεκλειδώνοντας έτσι τις ψυχοδραστικές ιδιότητες του DMT στο σώμα μας.
Μια ψυχεδελική αναδρομή από τα ‘50s μέχρι σήμερα
Ο «Πόλεμος κατά των Ναρκωτικών», των ΗΠΑ είναι πολύ γηραιότερος απο τα ‘70s και τον Νίξον, όπως λανθασμένα νομίζουν πολλοί. Ήδη από το 1912, η Διεθνής Σύμβαση Οπίου, απαγόρευσε τη χρήση οπίου και κοκαΐνης, τις ως τότε πιο διαδεδομένες ψυχοδραστικές ουσίες.
Μάλιστα, το 1914, o «Νόμος Χάρισον κατά των Ναρκωτικών» τέθηκε σε ισχύ, ελέγχοντας την παραγωγή, διανομή και κατανάλωση των ουσιών αυτών. Ο νόμος απογειώθηκε όταν o Χάρι Άνσλινγκερ έγινε Πρόεδρος του Ομοσπονδιακού Γραφείου Ναρκωτικών των ΗΠΑ (US Federal Bureau of Narcotics) και για πρώτη φορά η κάνναβη και η κοκαΐνη συνδέθηκαν στη δημόσια σφαίρα με μειονότητες Μεξικανών και μαύρων – κοινότητες που αργότερα έμελλε να δαιμονοποιηθούν.
Ως τότε οι ψυχεδελικές ουσίες δεν ήταν ακόμα στο στόχαστρο. Άλλωστε, με πρωταγωνιστή το LSD, άρχισαν να χρησιμοποιούνται ευρέως, μετά την ανακάλυψη του Χόφμαν. Την δεκαετία του 1950, το LSD άρχισε να ερευνάται στην ψυχιατρική σε Ευρώπη και Αμερική. Στην αρχή, χρησιμοποιούνταν ως ψυχομιμητική ουσία – ουσία, δηλαδή, που προσομοίωνε τα συμπτώματα ψύχωσης. Φορείς, σαν τη CIA, το χρησιμοποίησαν αυτό σαν όπλο για δικά τους πειράματα. To παράνομο πρόγραμμα, MKUltra, έψαχνε να βρει αν το LSD μπορούσε να αποτελέσει έναν «ορό αλήθειας», πειραματόζωα του οποίου υπήρξαν ψυχικά ασθενείς και φυλακισμένοι.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τα ψυχεδελικά υπόκεινται δηλαδή σε αυστηρότερο έλεγχο σε σχέση με άλλες ουσίες και χρησιμοποιούνται για πολύ συγκεκριμένους ιατρικούς ή επιστημονικούς σκοπούς, με κάθε χώρα να έχει τον δικό της κώδικα.
Προς το τέλος της δεκαετίας, ερευνητές σαν τον Σίντνι Κόεν και τον Χάμφρι Όσμοντ, μαζί τους και ο συγγραφέας Άλντους Χάξλεϋ, άλλαξαν το αφήγημα γύρω από τις ψυχοτρόπες ουσίες. Μέχρι τότε ήταν γνωστές ως παραισθησιογόνες. Το 1956, βαφτίστηκαν ψυχεδελικές, αυτές, δηλαδή, που ξεκλειδώνουν το μυαλό και την ψυχή. «Οι πύλες της αντίληψης» του Χάξλεϋ, το βιβλίο όπου κατέγραψε την πρώτη του εμπειρία με τη μεσκαλίνη, άνοιξε πράγματι την πύλη για να αρχίσει να ερευνάται το LSD στην ψυχιατρική, αυτή τη φορά ως θεραπεία και όχι βιολογικό όπλο.
Ξεκινώντας με τη χρήση του για τη καταπολέμηση του αλκοολισμού, οι πιθανές θεραπευτικές εφαρμογές του LSD φάνταζαν ατέλειωτες. Τη δεκαετία του 1960, η δημοφιλία του απογειώθηκε πέραν των κλειστών τοίχων του εργαστηρίου και συνυφάστηκε με την αντικουλτούρα της Αμερικής – τους φοιτητές, τους περιθωριακούς, τους ροκάδες, τους ειρηνιστές που αντιτάσσονταν κατά του πολέμου του Βιετνάμ. Ταυτόχρονα, άρχισε και να συνδέεται με ψευδοεπιστήμες καθώς και ν’αποκτά οπαδούς-ζήλωτες.
Ο ψυχολόγος και συγγραφέας Τίμοθι Λίαρι, o οποίος από το 1960 μέχρι το 1962, πειραματιζόταν με το LSD και τη ψιλοκυβίνη στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, είναι ένα από τα πρόσωπα ορόσημα της «πτώσης των ψυχεδελικών». Όταν το 1963 ανακαλύφθηκε ότι ο ίδιος κατανάλωνε τις ουσίες και μάλιστα παρότρυνε φοιτητές να συμμετέχουν στα πειράματα του, απολύθηκε. Εν τω μεταξύ, το πρώτο κύμα «ναρκοτρομοκρατίας» είχε ξεκινήσει ήδη, με τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Ναρκωτικά, του 1961. Ο Λίαρι, σαν Ίκαρος που πέταξε πολύ κοντά στον ήλιο, ξεχώρισε στον δημόσιο διάλογο.
Και τελικά φτάνουμε στον Νίξον, ο οποίος το 1971 επανεκκίνησε τον «Πόλεμο κατά των Ναρκωτικών», αποκαλώντας τα τον πρώτο και κύριο εχθρό του Αμερικανικού λαού. H πολιτική στροφή των ΗΠΑ, χαράχτηκε για πολύ καιρό σε πέτρα και σε παγκόσμια κλίμακα, με τις συμβάσεις των Ηνωμένων Εθνών για για τις ψυχοτρόπες ουσίες του 1971, και αργότερα του 1988 να θέλουν να εξαλείψουν τη ναρκοβιομηχανία «χρησιμοποιώντας όλα τα απαραίτητα μέσα…σε συμφωνία με τις θεμελιώδεις διατάξεις και τα αντίστοιχα νομικά συστήματα» των κρατών μελών. Μαζί με τη ναρκοβιομηχανία, πήγε πίσω και η επιστήμη των ψυχεδελικών.
Έκτοτε, έχουν αλλάξει πολλά. Η Βραζιλία νομιμοποίησε την αγιαουάσκα το 1992 για θρησκευτικούς σκοπούς, και το Περού ακολούθησε το 2008, χαρακτηρίζοντας τον ζωμό πολιτιστική κληρονομιά. Με τη σειρά της η ψιλοκυβίνη νομιμοποιήθηκε στις Μπαχάμες, τη Τζαμάικα, το Νεπάλ και τη Σαμόα.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τα ψυχεδελικά ανήκουν ακόμα στο Παράρτημα Ι, μαζί με ουσίες σαν το όπιο, τη μορφίνη, τη κοκαΐνη και τη κάνναβη. Υπόκεινται δηλαδή σε αυστηρότερο έλεγχο σε σχέση με άλλες ουσίες και χρησιμοποιούνται για πολύ συγκεκριμένους ιατρικούς ή επιστημονικούς σκοπούς, με κάθε χώρα να έχει τον δικό της κώδικα.
Στην Ολλανδία, οι «μαγικές τρούφες», ένα παράγωγο της ψιλοκυβίνης στα μαγικά μανιτάρια, είναι νόμιμες, ενώ το DMT και η αγιαουάσκα όχι. Η Πορτογαλία και η Ισπανία έχουν αποποινικοποιήσει τη κατοχή και κατανάλωση όλων των ναρκωτικών για προσωπική χρήση, αλλά η αγοραπωλησία και το εμπόριο, εκτός της ρυθμιζόμενη κρατικής αγοράς είναι παράνομη. Στην Ελβετία, η ψιλοκυβίνη και το LSD μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως θεραπεία, αλλά μόνο όταν άλλες θεραπείες έχουν αποδειχθεί ότι απέτυχαν.
Στην Ελλάδα τα πράγματα είναι πιο αυστηρά. Τα «μαγικά μανιτάρια» είναι παράνομα, με διαφορές στις ποινές για προσωπική κατανάλωση και εμπόριο. Η κατοχή και χρήση LSD και DMT είναι επίσης παράνομες, με τη καλλιέργεια αγιαουάσκα να τιμωρείται ακόμα πιο αυστηρά. Η κεταμίνη και η μαριχουάνα, που δεν ανήκουν στα παραδοσιακά ψυχεδελικά αυτά καθαυτά, ωστόσο είναι ψυχοδραστικές ουσίες, και είναι νόμιμες μονάχα όταν χορηγούνται από ιατρούς ή παράγονται από φαρμακευτικές εταιρίες.
Αντιμέτωποι με μια εμπορική «ψυχεδελική αναγέννηση»
Μαζί με την εξέλιξη και μετάλλαξη των νομικών πλαισίων αυξήθηκε το επιστημονικό και επενδυτικό ενδιαφέρον για τα ψυχεδελικά. Πώς, όμως, οι κάποτε περιθωριοποιημένες και διωκόμενες ψυχεδελικές ουσίες άρχισαν να εμπορευματοποιούνται και να ενσωματώνονται στους μηχανισμούς του ύστερου καπιταλισμού;
Από το τέλος της δεκαετίας του ‘90, ένα νέο κύμα από επιχειρηματίες και επιστήμονες υιοθέτησαν το κόνσεπτ μιας πιο «προσωποποιημένης ιατρικής». Χαρακτηριστικά της; Η παραγωγή μικρής κλίμακας, η προμήθεια φαρμακευτικών προϊόντων σε συγκεκριμένα φαρμακεία και η χρηματοδότηση από ιδιωτικά επιχειρηματικά κεφάλαια σε φρέσκιες και καινοτόμες νεοφυείς εταιρείες.
Το φαινόμενο της μικρόδοσης το παρατηρούμε και σήμερα, με το 69% των χρηστών ψιλοκυβίνης να δηλώνουν ότι έχουν λάβει μικροδόση τουλάχιστον μια φορά τον περασμένο χρόνο.
Εδώ προέκυψε στη δημόσια σφαίρα το λεγόμενο «βιοκεφάλαιο» – η συμβίωση της επιστήμης με το διαθέσιμο κεφάλαιο, όπου η βιοτεχνολογία άρχισε να εξελίσσεται ανάλογα με το νομικό, ρυθμιστικό και εμπορικό πλαίσιο. Για παράδειγμα, φορείς σαν το Ερευνητικό Ινστιτούτο Χέφτερ χρηματοδότησαν την έρευνα ορόσημο του 2006 για το αν η ψιλοκυβίνη έχει τη δυνατότητα να προσφέρει μια «πνευματική ολοκλήρωση» σε αυτόν που τη καταναλώνει.
Παρόλο που τέτοιες έρευνες «έβαλαν μπρος» το κομμάτι της έρευνας και της ανάπτυξης στη βιομηχανία, το βιοκέφαλαιο πολλές φορές τείνει να θολώνει τα όρια μεταξύ της βιοηθικής και των επιταγών της αγοράς. Η απόλυτη «ιατρικοποίηση» των ψυχεδελικών και ο περιορισμός τους σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο, άρχισε να επιτρέπει στις ελίτ να καπηλεύονται τη θεραπευτική χρήση τους και τη γνώση των γηγενών, πουλώντας τις δυνατότητες αυτοδιερεύνησης ή επανασύνδεσης με τη φύση, σαν πρίμιουμ προϊόν.
Προχωρώντας στο 2016, η έρευνα του Πανεπιστημίου Imperial του Λονδίνου, που χρησιμοποίησε τεχνολογίες απεικόνισης του εγκεφάλου, έδειξε ότι το μυαλό μας, υπό την επήρεια του LSD, μπορεί να λειτουργήσει πιο ελεύθερα και αβίαστα, προσφέροντας δυνητικά καλύτερα αποτελέσματα στον τρόπο που σκεφτόμαστε και δουλεύουμε.
Τέτοια ευρήματα δεν άργησαν πολύ να περάσουν στο mainstream, με τη τρέλα της μικροδόσης (microdosing) στη Σίλικον Βάλει, να σημαδεύει το δεύτερο μισό της δεκαετίας του 2010. Προγραμματιστές, διαφημιστές και εργαζόμενοι σε start-up, στη τεχνολογική μητρόπολη του κόσμου, ξεκίνησαν να καταναλώνουν μικρές ποσότητες LSD και ψιλοκυβίνης για να αρχίσουν τη μέρα τους, πεπεισμένοι ότι τους βοηθάει να αντιμετωπίσουν το άγχος τους, να σκεφτούν πιο δημιουργικά και να συγκεντρώνονται.
Το φαινόμενο της μικρόδοσης το παρατηρούμε και σήμερα, με το 69% των χρηστών ψιλοκυβίνης να δηλώνουν ότι έχουν λάβει μικροδόση τουλάχιστον μια φορά τον περασμένο χρόνο. Ταυτόχρονα, οργανισμοί στο Σαν Φρανσίσκο, προσφέρουν σεμινάρια ηγεσίας σε μεγάλα τεχνολογικά στελέχη, με τη βοήθεια της…κεταμίνης – ουσία που έχει δημόσια τη σφραγίδα έγκρισης του Έλον Μάσκ.
Δεν είναι τυχαίο που άτομα σαν τον Μασκ εμπλέκονται στο δημόσιο διάλογο για τα ψυχεδελικά. Μεγιστάνες της τεχνολογίας έχουν συσπειρωθεί υπερ μιας νέας ψυχεδελικής πραγματικότητας, το οποίο εγείρει, όμως, με τη σειρά του ηθικά ερωτήματα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Συλλογικότητα για τη Χρηματοδότηση της Ψυχεδελικής Επιστήμης (Psychedelic Science Funders Collaborative). Το 2024, η ομάδα αυτή ξεκίνησε μια στρατηγική εκστρατεία, υπέρ της Lykos Therapeutics, υποστηρίζοντας μια θεραπεία που χρησιμοποιεί MDMA, παρά τα αποτυχημένα αποτελέσματα της και την επικριτική στάση πολλών φορέων της επιστημονικής κοινότητας.
Η εμπορευματοποίηση, σε συνδυασμό με τη μυστικιστική και ουτοπική ρητορική για τα ψυχεδελικά, που υιοθετούν οι οικονομικές ελίτ, εισάγει προβληματισμούς για το μέλλον της έρευνας τους. Και ό,τι μπορεί να ήταν η πολιτική της καταδίωξης στα ‘70s για το μέλλον των ουσιών αυτών, ενδέχεται να είναι σήμερα το λόμπινγκ του Μασκ και του κάθε Μασκ.
