«Πρέπει να τελειώνουμε με την ανωνυμία». Αυτό δήλωσε ο υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης, Δημήτρης Παπαστεργίου, αναβαθμίζοντας τη συζήτηση για λήψη μέτρων στο διαδίκτυο.
Είναι μια συζήτηση που έχει ανοίξει και άλλες φορές σε παγκόσμιο επίπεδο. Τα αποτελέσματα, όμως, δείχνουν πως η εφαρμογή τέτοιων μέτρων είναι περίπλοκο ζήτημα.
Και ο ίδιος ο πρωθυπουργός, Κυριάκος Μητσοτάκης, έθεσε ευθέως το ερώτημα της ανωνυμίας: «Καλό είναι κάποια στιγμή να δούμε και εμείς, ως πολιτικοί, πώς προστατευόμαστε από την ανώνυμη χυδαία τοξικότητα του διαδικτύου», είπε στο Υπουργικό Συμβούλιο.
Υπάρχουν επιχειρήματα τόσο υπέρ όσο και κατά της άρσης της ανωνυμίας, όμως η πρακτική εφαρμογή της δεν είναι τόσο εύκολη, όπως έχει αποδειχθεί από πραγματικά παραδείγματα σε χώρες που την επιχείρησαν.
Νωρίτερα, ο κυβερνητικός εκπρόσωπος, Παύλος Μαρινάκης, είχε θέσει το ζήτημα ταυτοποίησης χρηστών στις πλατφόρμες. Τώρα, με τη συμφωνία και του υπουργού Ψηφιακής Διακυβέρνησης, η πρόταση αποκτά βάρος επίσημης κυβερνητικής πρωτοβουλίας.
Στην ψηφιακή εποχή, η ανωνυμία υπήρξε το ιερό δισκοπότηρο της ελευθερίας του λόγου, μια ασπίδα για τον πληροφοριοδότη, τον ακτιβιστή, αλλά και τον απλό πολίτη.
Υπάρχουν επιχειρήματα τόσο υπέρ όσο και κατά της άρσης της ανωνυμίας, όμως η πρακτική εφαρμογή της δεν είναι τόσο εύκολη, όπως έχει αποδειχθεί από πραγματικά παραδείγματα σε χώρες που την επιχείρησαν.
Η ΕΕ και το Ηνωμένο Βασίλειο έχουν επιχειρήσει να επιβάλουν παρόμοια μέτρα περιορισμού, όμως οι προσπάθειες δεν έχουν φτάσει πολύ μακριά.
Οι χώρες που τα έχουν καταφέρει έρχονται από ένα φάσμα κρατών με περιορισμένες ελευθερίες, με μεγαλύτερο παράδειγμα την Κίνα, στην οποία το διαδίκτυο λειτουργεί με άλλη φιλοσοφία. Μια δημοκρατική χώρα που προσπάθησε -και μάλιστα νωρίς- είναι η Κορέα, ωστόσο εκεί η προσπάθεια απέτυχε.
Το «Μεγάλο Τείχος Προστασίας» της Κίνας και η αποτυχημένη προσπάθεια στην Κορέα
Η ανωνυμία στο ίντερνετ στην Κίνα έχει ουσιαστικά εξαλειφθεί χάρη στους αυστηρούς νόμους περί εγγραφής με πραγματικό όνομα και σε ένα κεντρικό σύστημα ταυτοποίησης στο διαδίκτυο που τέθηκε σε εφαρμογή το 2025, το οποίο απαιτεί από τους χρήστες να συνδέουν τους λογαριασμούς τους με προσωπικά, κρυπτογραφημένα και επαληθευμένα από τις Αρχές στοιχεία ταυτότητας.
Αυτή η υποδομή ενισχύει το «Μεγάλο Τείχος Προστασίας» της χώρας, επιτρέποντας την εντατική παρακολούθηση, τη λογοκρισία και την απαγόρευση των ανώνυμων αναρτήσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στα φόρουμ και στις εφαρμογές.
Διαπιστώθηκε ότι το μέτρο δεν πέτυχε τον σκοπό του, που ήταν η μείωση των κακόβουλων σχολίων ή της συκοφαντικής δυσφήμισης, ενώ δεν υπήρξαν στοιχεία για σημαντική βελτίωση της διαδικτυακής κουλτούρας.
Από την άλλη, στη Νότια Κορέα, τον Αύγουστο του 2012 το Συνταγματικό Δικαστήριο έκρινε αντισυνταγματικό τον νόμο που επέβαλλε την καθολική χρήση πραγματικού ονόματος κατά τη δημοσίευση σχολίων σε μεγάλες ιστοσελίδες. Η ιστορική αυτή απόφαση βασίστηκε στο ότι η υποχρέωση ταυτοποίησης (συνήθως μέσω του αριθμού μητρώου κατοίκου) παραβίαζε το δικαίωμα της ελευθερίας της έκφρασης και της ιδιωτικότητας.
Επίσης, διαπιστώθηκε ότι το μέτρο δεν πέτυχε τον σκοπό του, που ήταν η μείωση των κακόβουλων σχολίων ή της συκοφαντικής δυσφήμισης, ενώ δεν υπήρξαν στοιχεία για σημαντική βελτίωση της διαδικτυακής κουλτούρας.
Η επιβολή πραγματικού ονόματος οδήγησε σε αυτολογοκρισία των χρηστών, υπό τον φόβο για πιθανές κυρώσεις για τις απόψεις τους. Οι χρήστες στράφηκαν σε ξένες ιστοσελίδες (όπως YouTube, Twitter, Facebook), οι οποίες δεν υποχρεούνταν να εφαρμόζουν το σύστημα αυτό, δημιουργώντας ανταγωνιστικό μειονέκτημα στις εγχώριες κορεατικές πλατφόρμες.
Ο νόμος στην Κορέα είχε ψηφιστεί το 2007, σε μια προσπάθεια να αντιμετωπιστεί το έντονο φαινόμενο του κυβερνοεκφοβισμού, ιδιαίτερα μετά από περιπτώσεις αυτοκτονιών διασημοτήτων που συνδέθηκαν με κακόβουλα σχόλια. Ωστόσο, η απόφαση του 2012 έκρινε ότι το δημόσιο συμφέρον δεν δικαιολογούσε τέτοιο περιορισμό των ατομικών δικαιωμάτων.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η δολοφονία του Βρετανού βουλευτή Ντέιβιντ Άμες είχε οδηγήσει σε απαιτήσεις για ρύθμιση της ανωνυμίας. Ο νόμος για την ασφάλεια στο διαδίκτυο του Ηνωμένου Βασιλείου (2023) αναδιαμορφώνει ριζικά την ανώνυμη χρήση του διαδικτύου στη χώρα, καθιερώνοντας αυστηρό έλεγχο ηλικίας (μέσω ταυτότητας ή σάρωσης προσώπου) για την πρόσβαση σε πορνογραφικές και άλλες πλατφόρμες.
Στις ΗΠΑ, γερουσιαστές έχουν ζητήσει από το Facebook να καταργήσει τη δυνατότητα ψευδώνυμων. Επίσης, Λουιζιάνα, Γιούτα, Αρκάνσας έχουν ψηφίσει νόμους που απαιτούν κρατική ταυτότητα για την πρόσβαση σε social media ή πορνογραφικά σάιτ. Η Τουρκία σχεδιάζει να επιβάλει την επαλήθευση της ταυτότητας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Σε χώρες όπως το Βιετνάμ και η Ρωσία, η ανωνυμία περιορίζεται πλέον σημαντικά.
Η Ελλάδα εξετάζει τώρα τη δική της εκδοχή αυτής της προσέγγισης.
Αν και δεν έχουν γίνει συγκεκριμένες ανακοινώσεις, ο στόχος είναι η διασφάλιση της δυνατότητας ταυτοποίησης του φυσικού προσώπου από τις Αρχές σε περιπτώσεις όπου διαπράττονται αξιόποινες πράξεις.
Πώς θα λειτουργούσε στην πράξη
Η ιδέα φαίνεται απλή, όμως από πίσω κρύβονται σύνθετα προβλήματα. Οι πλατφόρμες θα πρέπει να υποχρεώνονται να ζητούν ταυτοποιητικά στοιχεία από τους χρήστες. Ακόμα και αν κάποιος γράφει με ψευδώνυμο, θα πρέπει να είναι δυνατή η ταυτοποίησή του όταν προκύψει νομικό ζήτημα. Στην πράξη, τα εργαλεία υπάρχουν.
Ωστόσο, η Ελλάδα δεν μπορεί να κινηθεί σε νομικό κενό. Οποιαδήποτε τέτοια ρύθμιση θα πρέπει να εναρμονιστεί με το ευρωπαϊκό Digital Services Act (DSA), το οποίο ορίζει το πλαίσιο ευθύνης των κολοσσών της τεχνολογίας. Η επιβολή ταυτοποίησης σε πλατφόρμες όπως η Meta ή το X απαιτεί μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στις εθνικές απαιτήσεις και τους ενιαίους κανόνες της ΕΕ για την ψηφιακή αγορά.
Η εφαρμογή ενός τέτοιου μέτρου απαιτεί ριζική αναδιάρθρωση του διαδικτύου, μετατρέποντάς το από ένα σύστημα που υποθέτει την ιδιωτικότητα σε ένα σύστημα «ψηφιακού διαβατηρίου». Οι μέθοδοι περιλαμβάνουν ταυτοποίηση μέσω εγγράφων, σύνδεση της δραστηριότητας με συσκευές, βιομετρικά στοιχεία και απαγόρευση εργαλείων όπως VPN.
Η πιο άμεση μέθοδος είναι η επαλήθευση ταυτότητας τύπου KYC (Know Your Customer), που ήδη εφαρμόζεται σε τράπεζες: παρουσίαση ταυτότητας ή διαβατηρίου, βιομετρική επαλήθευση, ή σύνδεση με τραπεζικό λογαριασμό.
Τι προστατεύει η ανωνυμία, το επιχείρημα υπέρ και κατά της άρσης
Η ανωνυμία βέβαια δεν προστατεύει μόνο τα «τρολ». Είναι εργαλείο επιβίωσης για ανθρώπους που έχουν πολύ συγκεκριμένους λόγους να μην εμφανίζονται επώνυμα.
Αυτοί που αποκαλύπτουν περιστατικά διαφθοράς. Οι δημοσιογράφοι που δουλεύουν σε ευαίσθητες έρευνες. Τα θύματα παρενόχλησης ή ενδοοικογενειακής βίας που φοβούνται μην εντοπιστούν. Μέλη κοινοτήτων που βρίσκονται στο περιθώριο. Ακτιβιστές σε χώρες με αστάθεια ή καταστολή. Ακόμα και παιδιά, καθώς οι αρχές ασφαλείας συστήνουν ανέκαθεν στους ανηλίκους να μην χρησιμοποιούν το πραγματικό τους όνομα online.
Η κατάργηση των ψευδωνύμων εκθέτει αυτούς τους ανθρώπους σε κινδύνους παρακολούθησης, κοινωνικού αποκλεισμού ή ακόμα και σωματικής βίας.
Η επιχειρηματολογία υπέρ της ταυτοποίησης υποστηρίζει ότι δεν χρειάζεται να φαίνεται δημόσια το όνομα κανενός. Αρκεί να είναι διαθέσιμο στις Αρχές όταν υπάρχει νόμιμος λόγος.
Πέρα από τους άμεσους κινδύνους, υπάρχει και το ρίσκο του «chilling effect». Όταν ένας χρήστης γνωρίζει ότι η ταυτότητά του είναι μόνιμα συνδεδεμένη με κάθε του λέξη και διαθέσιμη στις Αρχές, τείνει να αυτολογοκρίνεται. Αυτό το «πάγωμα» του λόγου μπορεί να οδηγήσει σε έναν αποστειρωμένο δημόσιο διάλογο, όπου οι πολίτες αποφεύγουν να ασκήσουν κριτική στην εξουσία ή να εκφράσουν αντισυμβατικές απόψεις από φόβο μελλοντικών αντιποίνων.
Η επιχειρηματολογία υπέρ της ταυτοποίησης υποστηρίζει ότι δεν χρειάζεται να φαίνεται δημόσια το όνομα κανενός. Αρκεί να είναι διαθέσιμο στις Αρχές όταν υπάρχει νόμιμος λόγος.
Όσοι υποστηρίζουν την εφαρμογή τέτοιων μέτρων, τονίζουν ότι η ανωνυμία επιτρέπει σε ανθρώπους να διαδίδουν ψεύδη, να συκοφαντούν και να παρενοχλούν χωρίς συνέπειες. Η ανωνυμία εντείνει επίσης φαινόμενα όπως η διανομή υλικού σεξουαλικής κακοποίησης ανηλίκων, η εξαπάτηση μέσω ψεύτικων προφίλ και η οργανωμένη διάδοση παραπληροφόρησης.
Ένα κρίσιμο πρόβλημα που προκύπτει είναι και η ασφάλεια των δεδομένων. Κάθε κεντρική βάση που συνδέει ψηφιακά προφίλ με πραγματικές ταυτότητες αποτελεί πιθανό στόχο για κυβερνοεπιθέσεις. Μια ενδεχόμενη διαρροή δεν θα εξέθετε απλώς κωδικούς, αλλά θα επέτρεπε σε κακόβουλους δράστες να συνδέσουν την ιδιωτική ζωή και τις απόψεις ενός πολίτη με το ονοματεπώνυμο ή ακόμα και το TAXISnet του.
Προκύπτει επίσης το ζήτημα της αποτελεσματικότητας, καθώς δεν υπάρχουν εγγυήσεις ότι η τοξικότητα θα σταματήσει και δεν θα γίνει επώνυμα ή με παράκαμψη των μέτρων μέσω κατάλληλων εργαλείων. Οι επικριτές προειδοποιούν ότι η «εύκολη λύση» της άρσης της ανωνυμίας παρακάμπτει τα βαθύτερα προβλήματα σχεδιασμού των αλγορίθμων που προωθούν το μίσος.
Ένα ερώτημα χωρίς εύκολη απάντηση
Η συζήτηση για την ανωνυμία στο διαδίκτυο δεν είναι ούτε νέα ούτε αποκλειστικά ελληνική. Υπάρχει όμως μια συγκυρία που κάνει την ελληνική εκδοχή ενδιαφέρουσα: μια καταδικαστική απόφαση που αποκαλύπτει τον άνθρωπο πίσω από ένα ψευδώνυμο, την ίδια ώρα που η κυβέρνηση ανοίγει επίσημα τη συζήτηση για συστηματική ταυτοποίηση.
Λίγες ημέρες νωρίτερα, το μονομελές πρωτοδικείο καταδίκασε έναν άνθρωπο για συκοφαντική δυσφήμηση της δικηγόρου Ιωάννας Κούρτοβικ. Του επιβλήθηκαν 12 μήνες φυλάκιση και 1.000 € πρόστιμο, καθώς σε ανάρτησή του είχε δείξει ως υπεύθυνη πρόκλησης επεισοδίων κατά αστυνομικών τη δικηγόρο. Τυπικά, ήταν μια συνηθισμένη υπόθεση.
Ωστόσο, το ενδιαφέρον κρυβόταν αλλού: Βγήκε στο φως το όνομα πίσω από έναν από τους πιο γνωστούς ανώνυμους λογαριασμούς του ελληνικού Twitter. Ο Georghy Zhukov είναι ο Θεοδόσης Μούγιος, σύμφωνα με την απόφαση. Ο ίδιος αρνείται οποιαδήποτε σύνδεση με τον λογαριασμό και δηλώνει ότι θα προσφύγει στη δικαιοσύνη.
Ο λογαριασμός αυτός χαρακτηρίστηκε από την αντιπολίτευση ως «γαλάζιο τρολ», ενώ κυκλοφόρησαν πληροφορίες πως είναι πρώην αστυνομικός, που αποτάχθηκε έπειτα από καταδίκες εις βάρος του. Αντιδράσεις ξέσπασαν και μετά από πληροφορίες που ανέφεραν ότι ο καταδικασθείς είχε διατελέσει συνεργάτης κυβερνητικών στελεχών και είχε συνδεθεί με την «Ομάδα Αλήθειας».
Σε κάθε περίπτωση, η ελληνική κυβέρνηση φαίνεται αποφασισμένη να σπάσει το «τείχος» της ανωνυμίας, ποντάροντας στην κόπωση της κοινωνίας από την ψηφιακή τοξικότητα. Ωστόσο, η μετάβαση σε ένα «επώνυμο» διαδίκτυο απαιτεί λεπτούς χειρισμούς και μπορεί να αποδειχθεί δίκοπο μαχαίρι.
