Στην Ελλάδα, η λειψυδρία συχνά αποδίδεται στην κλιματική αλλαγή: άνοδος της θερμοκρασίας, παρατεταμένες περίοδοι ξηρασίας και αυξανόμενη αστάθεια στις βροχοπτώσεις περιορίζουν τη διαθεσιμότητα υδάτινων πόρων. Η λογική αυτή είναι σωστή, αλλά είναι λάθος η προσέγγιση.
Η λειψυδρία δεν είναι μόνο περιβαλλοντικό ζήτημα — συνιστά απειλή για την εθνική ανθεκτικότητα. Μια παρατεταμένη περίοδος υδατικής κρίσης θέτει σε κίνδυνο την ικανότητα της χώρας να διατηρήσει έναν παραγωγικό αγροτικό τομέα που να καλύπτει τις ανάγκες του πληθυσμού και να στηρίζει τις εξαγωγές. Υπονομεύει την ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας, τη σταθερότητα της ενεργειακής παραγωγής και τη βιωσιμότητα του τουρισμού. Και, τέλος, περιορίζει τη δυνατότητα της χώρας να διαφυλάξει τους φυσικούς της πόρους για τις επόμενες γενιές.
Στην Ελλάδα, οι απώλειες νερού υπερβαίνουν το 35% σε εθνικό επίπεδο και φτάνουν έως και το 60% σε ορισμένες περιοχές.
Οι πρόσφατες ανακοινώσεις για επενδύσεις σε αφαλατώσεις και νέες υποδομές είναι αναγκαίες καθώς αυξάνουν τη διαθεσιμότητα νερού σε μια εποχή έλλειψης. Αντιμετωπίζουν όμως μόνο την πλευρά της προσφοράς. Το πρόβλημα είναι πολύπλευρο και άρα απαιτεί μια συνολική επανατοποθέτηση με υπόβαθρο την τεχνολογία και άξονα τη σωστή διακυβέρνηση.
Απαραίτητη προϋπόθεση μιας τέτοιας προσπάθειας είναι μια ολοκληρωμένη, συστηματική αποτύπωση και ανάλυση του υδατικού ισοζυγίου (water balance). Το νερό δεν μπορούμε να το μελετάμε σε απομόνωση. Αποτελεί ένα σύστημα που εκτείνεται από το φυσικό περιβάλλον (ατμόσφαιρα, επιφανειακά και υπόγεια ύδατα, υγρασία εδάφους) μέχρι την άντληση, την επεξεργασία, τη διανομή και την τελική χρήση από τον αγροτικό τομέα, τη βιομηχανία, τον κλάδο του τουρισμού και τον κάθε δήμο.
Όλο αυτό το σύστημα πρέπει να καταγράφεται και να εξετάζεται μόνιμα από ένα Εθνικό Σύστημα Έξυπνης Παρακολούθησης Υδατικών Πόρων (Hellenic Water Intelligence System): ένα κέντρο που θα συγκεντρώνει δεδομένα από όλες τις πηγές, θα τα επεξεργάζεται με εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης και σύγχρονα κλιματικά μοντέλα και θα τα μετατρέπει σε εφαρμόσιμες πολιτικές αποφάσεις. Κάποια δεδομένα υπάρχουν, αλλά παραμένουν διασκορπισμένα μεταξύ υπουργείων, εποπτευόμενων φορέων, παρόχων και ερευνητικών κέντρων. Αυτό που λείπει είναι η ενοποίησή τους. Το κέντρο αυτό θα συγκεντρώνει επίσης δορυφορικά δεδομένα, μετρήσεις υπόγειων υδάτων, καθώς και επίπεδα κατανάλωσης.
Η ανάλυση θα επιτρέπει την πρόβλεψη λειψυδρίας καθώς και μοντελοποίηση πλημμυρών, με στόχο τη διαμόρφωση προτάσεων πολιτικής. Αντί για στατικές, αποσπασματικές εκθέσεις, η χώρα θα αποκτήσει μια δυναμική, λειτουργική εικόνα του υδάτινου ισοζυγίου της. Αντίστοιχα συστήματα έχουν ήδη αναπτυχθεί σε χώρες όπως η Αυστραλία μέσω του Water Information Research and Development Alliance, ενώ σύμφωνα με ευρωπαϊκή έρευνα η ύπαρξη εργαλείων πρόβλεψης επιτρέπει την ενεργοποίηση μέτρων τουλάχιστον δύο μήνες νωρίτερα.
Παράλληλα, υπάρχει μια κρίσιμη προτεραιότητα: οι απώλειες στα δίκτυα. Στην Ελλάδα, οι απώλειες νερού υπερβαίνουν το 35% σε εθνικό επίπεδο και φτάνουν έως και το 60% σε ορισμένες περιοχές. Πρόκειται για νερό που έχει ήδη αντληθεί, επεξεργαστεί και μεταφερθεί — με σημαντικό ενεργειακό και οικονομικό κόστος — και τελικά χάνεται. Στην Ευρώπη, ο μέσος όρος είναι περίπου 23%, ενώ χώρες όπως η Ολλανδία και η Γερμανία βρίσκονται κάτω από το 8%.
Ο τουρισμός αποτελεί τον βασικό παράγοντα αύξησης της ζήτησης νερού κατά 139% στις υδατικές απολήψεις από το 2001.
Η εγκατάσταση έξυπνων μετρητών, όπως σχεδιάζει ήδη η ΕΥΔΑΠ, είναι ένα απαραίτητο πρώτο βήμα. Δεν επαρκεί όμως. Και άλλες πόλεις χρειάζονται εκτεταμένη ανάπτυξη τέτοιων συστημάτων. Οι μικρότερες μπορούν να αξιοποιήσουν ζώνες ελεγχόμενης κατανάλωσης (district metered areas – DMAs), ενώ στα νησιά αισθητήρες πίεσης στα δίκτυα μπορούν να λειτουργήσουν ως βασικό εργαλείο εντοπισμού διαρροών. Δεν υπάρχει μία λύση — απαιτείται ένας συνδυασμός εργαλείων, προσαρμοσμένος στα χαρακτηριστικά κάθε δικτύου. Ακόμη και η Σιγκαπούρη, που αποτελεί παγκόσμιο σημείο αναφοράς με απώλειες κάτω από 5%, βασίζεται σε ένα πολυεπίπεδο σύστημα διαχείρισης από τον εθνικό φορέα διαχείρισης υδάτων (Public Utilities Board). Εάν η Ελλάδα καταφέρει να φτάσει τον ευρωπαϊκό μέσο όρο απώλειας νερού στο δίκτυο, τότε η διαθέσιμη ποσότητα νερού θα μπορούσε να αυξηθεί έως και κατά 50%, χωρίς την ανάγκη για επενδύσεις σε νέες πηγές.
Το ίδιο σημαντική είναι η διαχείριση της ζήτησης, καθώς η μείωση της κατανάλωσης δεν είναι περιορισμός — είναι στρατηγική αποφυγής νέων, δαπανηρών υποδομών. Ο αγροτικός τομέας καταναλώνει περίπου το 80% του νερού στη χώρα και καταγράφει την υψηλότερη κατανάλωση νερού ανά στρέμμα αρδευόμενης γης στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Μεγάλης σημασίας είναι αλλαγές στην τιμολόγηση του νερού, όπως και στο μείγμα καλλιεργειών έτσι ώστε να μειωθεί το υδατικό αποτύπωμα. Όμως και η τεχνολογία μπορεί να παίξει έναν ρόλο: η στάγδην άρδευση (drip irrigation) μπορεί να μειώσει την κατανάλωση νερού από 1.500 σε κάτω από 500 κυβικά μέτρα ανά στρέμμα.
Ταυτόχρονα, ο τουρισμός — αν και μικρότερος χρήστης σε απόλυτους όρους — αποτελεί τον βασικό παράγοντα αύξησης της ζήτησης νερού κατά 139% στις υδατικές απολήψεις από το 2001. Η ενσωμάτωση συστημάτων επαναχρησιμοποίησης νερού (greywater recycling and reuse) και τοπικής συλλογής θα πρέπει να καταστεί πρότυπο για τον κλάδο. Τέλος, σε εθνικό επίπεδο, και ιδίως σε περιοχές με αυξημένο κίνδυνο πλημμυρών, απαιτείται συστηματική αξιολόγηση τεχνολογιών διαχείρισης και συλλογής ομβρίων υδάτων (stormwater management).
Η τεχνολογία προσφέρει λύσεις. Όμως ένα τόσο πολύπλευρο θέμα χρειάζεται και θεσμικές παρεμβάσεις. Σήμερα, η ευθύνη για το νερό στην Ελλάδα μοιράζεται μεταξύ του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας. Δεν υπάρχει δηλαδή ένα υπουργείο υπεύθυνο για το νερό συνολικά.
Η χώρα χρειάζεται ένα νέο υπουργείο Περιβάλλοντος, Υδάτων και Κλιματικής Κρίσης με σαφή εντολή, επαρκείς πόρους και πλήρη λογοδοσία για τη διαχείριση των υδάτινων πόρων. Η συγκέντρωση του νερού υπό έναν ενιαίο φορέα θα επέτρεπε την αξιοποίηση φυσικών συνεργειών μεταξύ περιβαλλοντικής προστασίας, διαχείρισης υδάτων και προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή, ενώ θα εξάλειφε τις συγκρούσεις συμφερόντων που ενυπάρχουν σε ένα σύστημα όπου το υπουργείο που είναι υπεύθυνο για την ενίσχυση της αγροτικής παραγωγής είναι ταυτόχρονα υπεύθυνο και για τη διαχείριση του νερού που αυτή καταναλώνει.
Το νερό είναι ταυτόχρονα φυσικός πόρος, οικονομικός συντελεστής και προϋπόθεση ζωής. Απαιτεί ολιστική προσέγγιση, αξιοποιώντας την τεχνολογία ως εργαλείο και τη διακυβέρνηση ως θεμέλιο για να διασφαλίσει το μέλλον της χώρας.
