Ο ιός HIV δεν είναι μια ανάμνηση από τη δεκαετία του ’80, ούτε αφορμή για τρομολαγνεία κατά των ομοφυλόφιλων. Είναι πολύ αληθινός και επιμένει μέχρι και σήμερα. Μάλιστα, τα τελευταία χρόνια η Ευρώπη αντιμετωπίζει έξαρση. Σύμφωνα με την έκθεση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) και του Ευρωπαϊκού Κέντρου Πρόληψης και Ελέγχου Νοσημάτων (ECDC) για το 2024, καταγράφηκαν 105.922 διαγνώσεις HIV στην Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένων 24.164 στην ΕΕ.
«Η εξάπλωση του ιού στην ήπειρο δεν είναι ομοιογενής», εξηγεί στο WIRED Greece ο Δρ. Ιωάννης Μαμελετζής, σύμβουλος του ΠΟΥ στη Γενεύη και επιδημιολόγος, με εστίαση στην πρόληψη και τη θεραπεία του HIV.
«Ενώ η Δυτική και Κεντρική Ευρώπη έχουν σημειώσει πρόοδο τα τελευταία χρόνια, περιοχές της Ανατολικής Ευρώπης και της Κεντρικής Ασίας εξακολουθούν να φέρουν μεγαλύτερο βάρος, λόγω του στίγματος και των διακρίσεων, ειδικά κατά των ανδρών που κάνουν σεξ με άλλους άνδρες (MSM)», προσθέτει.
Μάλιστα, σύμφωνα με ειδική έκθεση του UNAIDS που δημοσιεύτηκε τον Ιούλιο του 2026, μεταξύ του 2010 και του 2025 οι διαγνώσεις του HIV έχουν αυξηθεί κατά περίπου 17% στις περιοχές αυτές.
Τι σημαίνουν στην πράξη αυτοί οι αριθμοί; Τι γίνεται στην Ελλάδα; Και ποιες είναι οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε το 2026 για την πρόληψη και τη θεραπεία του ιού;
Σύμφωνα με τον ΕΟΔΥ, ο HIV (Human Immunodeficiency Virus – Ιός Ανθρώπινης Ανοσοανεπάρκειας) δρα καταστρέφοντας κύτταρα του ανοσοποιητικού μας συστήματος – τα CD4+ T-λεμφοκύτταρα – τα οποία μας προστατεύουν από λοιμώξεις και άλλα νοσήματα. Είναι επίσης ο ιός που προκαλεί το Σύνδρομο της Επίκτητης Ανοσολογικής Ανεπάρκειας (Acquired Immune Deficiency Syndrome – AIDS).
Βέβαια, το ότι κάποιος έχει HIV δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχει AIDS. Το AIDS είναι το τελευταίο στάδιο της λοίμωξης, όπου το ανοσοποιητικό σύστημα έχει εξασθενήσει τόσο πολύ, ώστε το άτομο γίνεται επιρρεπές σε διάφορες ευκαιριακές λοιμώξεις και τύπους καρκίνου.
Στην Ελλάδα, ο ΕΟΔΥ κατέγραψε 625 διαγνώσεις HIV για το 2025. Ωστόσο, ο αριθμός των διαγνώσεων δεν ταυτίζεται με αυτόν των νέων μολύνσεων. Οι διαγνώσεις σε μια χώρα επηρεάζονται από τον όγκο των εξετάσεων, τις πρακτικές καταγραφής, τα μεταναστευτικά ρεύματα και τυχόν προηγούμενες διαγνώσεις των ατόμων σε άλλες χώρες. Συνεπώς, δεν αποτυπώνουν με βεβαιότητα αν οι προληπτικές πολιτικές μιας χώρας είναι επαρκείς ή αν φτάνουν στα άτομα που τις χρειάζονται περισσότερο. Και τα άτομα αυτά δεν είναι άλλα από τους MSM, τα τρανς άτομα, τους μετανάστες, τους σεξεργάτες και τους χρήστες ουσιών.
Στη χώρα μας, ο συχνότερος τρόπος μετάδοσης είναι η σεξουαλική επαφή μεταξύ ανδρών (38,4%), η ετεροφυλόφιλη σεξουαλική επαφή (14,6%) και η χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών (12,8%). Ωστόσο, για περίπου το 1/3 των περιστατικών, ο τρόπος μετάδοσης παραμένει αδιευκρίνιστος. «Νομίζω ότι αυτό αντανακλά την κουλτούρα μας», λέει ο κ. Μαμελετζής.
«Οι περισσότεροι άνδρες που έχουν διαγνωστεί δεν δηλώνουν εύκολα ότι ενδέχεται να εκτέθηκαν στον ιό λόγω σεξουαλικής επαφής με άλλον άνδρα. Βλέπουμε αυτή την τάση και σε άλλες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης», τονίζει.
Σύμφωνα με τις δύο προαναφερθείσες εκθέσεις, το 54% των περιστατικών στην Ευρώπη για το 2024 διαγνώστηκε καθυστερημένα. Στην Ελλάδα, το ποσοστό αυτό έφτασε το 50,8% για το 2025.
«Οι καθυστερημένες διαγνώσεις του HIV είναι από τα πιο ανησυχητικά δεδομένα στην Ευρώπη. Τα συστήματα υγείας και η εκπαίδευση έχουν αποτύχει», υπογραμμίζει ο κ. Μαμελετζής, σημειώνοντας ότι οι λόγοι για τις καθυστερήσεις ποικίλλουν.
Πέρα από το στίγμα και τον φόβο, τα άτομα με HIV μπορεί να είναι πλήρως ασυμπτωματικά ή απλά να θεωρούν ότι δεν ανήκουν σε ομάδα υψηλού κινδύνου. Από την άλλη πλευρά, οι ιατροί συχνά δεν προτρέπουν τους ασθενείς να κάνουν εξέταση για HIV, ακόμα κι αν αυτοί εμφανίσουν ύποπτα συμπτώματα. Τέλος, οι μετανάστες και άλλες ευάλωτες ομάδες αντιμετωπίζουν εμπόδια πρόσβασης στο σύστημα υγείας, είτε λόγω διαφορετικής γλώσσας, είτε περιορισμένων οικονομικών πόρων ή γραφειοκρατίας.
Η καθυστερημένη διάγνωση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το άτομο έχει εμφανίσει AIDS, αλλά ότι το ανοσοποιητικό του σύστημα είναι ήδη επιβαρυμένο. Ενδεικτικά, ο φυσιολογικός αριθμός CD4+ λεμφοκυττάρων κυμαίνεται μεταξύ 500 και 1.500 ανά κυβικό χιλιοστόμετρο αίματος, ενώ στα άτομα με καθυστερημένη διάγνωση ο αριθμός αυτός μπορεί να πέσει κάτω από τα 350.
«Έχουμε τα εργαλεία για πρώιμη διάγνωση και θεραπεία του HIV. Οι καθυστερημένες διαγνώσεις πρέπει να μας προβληματίσουν σοβαρά για το τι δεν κάνουμε σωστά στον τρόπο με τον οποίο δομούνται και παρέχονται οι υπηρεσίες υγείας», αναφέρει εμφανώς ανήσυχος ο κ. Μαμελετζής.
Σήμερα, υπάρχουν διάφορες μέθοδοι προφύλαξης. Η ενέσιμη καμποτεγκραβίρη (cabotegravir) μπορεί να χορηγηθεί ανά δύο μήνες. Από την άλλη, η λενακαπαβίρη (lenacapavir), η οποία εγκρίθηκε το 2025 από τον ΠΟΥ για εφαρμογή σε διάφορες χώρες της Αφρικής, χορηγείται κάθε έξι μήνες. Καμία από αυτές τις επιλογές δεν είναι ακόμα διαθέσιμη στη χώρα μας.
Ωστόσο, η επιλογή που είναι πλέον διαθέσιμη – αν και πολλοί δεν το γνωρίζουν – είναι το PrEP (pre-exposure prophylaxis). «Τη χαρακτηρίζω ως το χάπι της προηγούμενης και της επόμενης ημέρας», λέει ο κ. Μαμελετζής. Πρόκειται για ένα χάπι που λαμβάνουν καθημερινά άτομα που δεν έχουν HIV, ώστε να προστατευθούν από ενδεχόμενη μόλυνση. Αν ληφθεί σωστά, μειώνει τον κίνδυνο μετάδοσης κατά 99%.
Το PrEP δεν είναι εμβόλιο. Ωστόσο, όταν συνδυάζεται με τακτικό έλεγχο, εμβολιασμό για άλλα νοσήματα και άλλα μέτρα προστασίας, αποτελεί ισχυρό εργαλείο. Σε κάθε περίπτωση, το PrEP δεν αφορά αποκλειστικά άτομα που ανήκουν σε «ομάδες υψηλού κινδύνου». «Θεωρώ ότι αυτή η γλώσσα είναι περιοριστική», εξηγεί ο κ. Μαμελετζής. «Όπως λέμε ότι τα προφυλακτικά προστατεύουν από τα ΣΜΝ ή μια ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη, έτσι και το PrEP μπορεί να ωφελήσει οποιοδήποτε άτομο είναι σεξουαλικά ενεργό».
Παρ’ όλα αυτά, η ενσωμάτωση του PrEP στα ευρωπαϊκά συστήματα υγείας παραμένει ανομοιογενής. Σύμφωνα με την έκθεση του ECDC για το 2024, 345.000 άτομα έλαβαν PrEP σε 36 χώρες της Ευρώπης – αριθμός αισθητά χαμηλότερος από τον ευρωπαϊκό στόχο των 500.000 για το 2025. Οι αιτίες ποικίλλουν: από την ανεπαρκή εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας και τις ελλιπείς ρυθμίσεις αποζημίωσης, μέχρι τον περιορισμό της συνταγογράφησης αποκλειστικά από συγκεκριμένους γιατρούς και το στίγμα που επιμένει.
Παρότι το νομοθετικό πλαίσιο στην Ελλάδα προέβλεπε τη δωρεάν παροχή του PrEP μέσω του ΕΣΥ από το 2022, οι σχετικές υπηρεσίες δεν ήταν διαθέσιμες μέχρι τον Μάιο του 2025. Ως εκ τούτου, πολλοί ενδιαφερόμενοι αναγκάζονταν να παραγγέλνουν το φάρμακο από το εξωτερικό ή να ταξιδεύουν σε άλλες χώρες για να αποκτήσουν πρόσβαση σε αυτό.
Σήμερα, η πρόσβαση στο PrEP στη χώρα μας είναι ευκολότερη, αλλά απαιτούνται ακόμη σημαντικά βήματα. «Η έγκριση του PrEP είναι μόνο το πρώτο βήμα. Ένα επιτυχημένο πρόγραμμα είναι αυτό που καθιστά την πρόληψη προσβάσιμη, αποδεκτή και εύκολη για όσους τη χρειάζονται», σημειώνει ο κ. Μαμελετζής.
Η πρόληψη του HIV είναι από μόνη της σημαντική. Ωστόσο, η έξαρση άλλων Σεξουαλικώς Μεταδιδόμενων Νοσημάτων (ΣΜΝ) στην Ευρώπη υπογραμμίζει την ανάγκη πλήρους ένταξής αυτής στις γενικότερες υπηρεσίες σεξουαλικής υγείας.
Σύμφωνα με στοιχεία του ECDC για το 2024, καταγράφηκαν 106.331 περιστατικά γονόρροιας στην ΕΕ – ο υψηλότερος αριθμός που έχει σημειωθεί από το 2009 – ενώ τα περιστατικά σύφιλης ανήλθαν στα 45.577 – σχεδόν διπλάσια σε σύγκριση με το 2015. Την ίδια χρονιά στην Ελλάδα, καταγράφηκαν 420 κρούσματα γονόρροιας και 735 κρούσματα σύφιλης.
Πώς συνδέονται όμως αυτά τα νοσήματα με τον HIV; Τα ΣΜΝ σχετίζονται στενά με τη μετάδοση του HIV, καθιστώντας το PrEP κομβικό σημείο εισόδου για γενικό τακτικό έλεγχο, θεραπεία και συμβουλευτική σεξουαλικής υγείας. Η ανάγκη αυτή γίνεται ακόμη πιο επιτακτική λόγω της αυξανόμενης μικροβιακής αντοχής στη γονόρροια, ενώ η ενσωμάτωση του ελέγχου για HIV και σύφιλη ακόμα και στον προγεννητικό έλεγχο γίνεται απαραίτητη.
«Πρέπει να σταματήσουμε να αντιμετωπίζουμε την πρόληψη του HIV και των άλλων ΣΜΝ ως δύο τελείως διαφορετικά πράγματα», διευκρινίζει ο κ. Μαμελετζής. «Το PrEP προσφέρει μια σημαντική ευκαιρία σύνδεσης με ένα ευρύτερο φάσμα υπηρεσιών σεξουαλικής υγείας».
Σε κάθε περίπτωση, η παροχή του PrEP, όπως και κάθε άλλου μέσου πρόληψης, δεν μπορεί να είναι αποτελεσματική αν δεν συνδιαμορφώνεται ενεργά με τις κοινότητες που το έχουν ανάγκη. Η διεύρυνση της παροχής του μέσω της πρωτοβάθμιας υγείας, σε συνδυασμό με την εξάλειψη του οικονομικού και γραφειοκρατικού βάρους, αποτελεί το πρώτο βήμα για την ισότιμη πρόσβαση.
Παράλληλα, η συστηματική παρακολούθηση της εφαρμογής του και η προσφορά ποικιλίας επιλογών – όπως καθημερινά χάπια ή ενέσιμες μορφές – επιτρέπουν την προσαρμογή στις ιδιαίτερες ανάγκες και τον τρόπο ζωής του κάθε ατόμου.
«Η ισότητα στην πρόληψη του HIV δεν σημαίνει να παρέχεις σε όλους ακριβώς την ίδια υπηρεσία. Σημαίνει να διασφαλίζεις ότι διαφορετικοί άνθρωποι ρεαλιστικά έχουν τη δυνατότητα να αποκτήσουν τις μεθόδους πρόληψης που ταιριάζουν σε αυτούς», σημειώνει ο κ. Μαμελετζής.
Επιπλέον, ο ΠΟΥ έχει δημοσιεύσει έναν εκτεταμένο οδηγό για εναλλακτικές μεθόδους εξέτασης. Η εισαγωγή των self-tests, η ενίσχυση των κοινοτικών δομών και η διεύρυνση των σημείων ελέγχου – τα λεγόμενα checkpoints – σε φαρμακεία, κινητές ιατρικές μονάδες και online πλατφόρμες μπορούν να προσφέρουν ασφάλεια και ένα επιπλέον επίπεδο ιδιωτικότητας.
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS, η οποία τιμάται κάθε χρόνο την 1η Δεκεμβρίου, το μήνυμα είναι πιο επίκαιρο από ποτέ: οι πολίτες δεν πρέπει να αναγκάζονται να πλοηγούνται σε ένα δυσνόητο σύστημα για να εξεταστούν ή να λάβουν μέτρα πρόληψης.
«Οφείλουμε να φέρουμε τις υπηρεσίες κοντά στους ανθρώπους και όχι να περιμένουμε από εκείνους να τις αναζητήσουν», καταλήγει ο κ. Μαμελετζής.
What’s Next: Kλείστε την early bird θέση σου στο επόμενο μεγάλο event του WIRED Greece.
Ακολουθήστε μας στο κανάλι μας στο You Tube για να μη χάνετε κανένα vidcast.
Κάντε ετήσια συνδρομή στο WIRED Greece ώστε να μη χάνετε κανένα τεύχος.
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
