Ο θάνατος του Γιώργου Μαζωνάκη, μετά την ανακοπή που υπέστη σε ιδιωτικό ιατρείο όπου, σύμφωνα με δημοσιεύματα, υποβαλλόταν σε διαδικασίες που συνδέονται με πλασμαφαίρεση, έφερε στο προσκήνιο έναν όρο που ακούγεται όλο και συχνότερα: «θεραπεία με βλαστοκύτταρα». Το πρόβλημα είναι ότι η φράση αυτή μπορεί να περιγράφει εντελώς διαφορετικές ιατρικές διαδικασίες, όχι πάντα επαρκώς τεκμηριωμένες.
Μέχρι να ολοκληρωθεί η ιατροδικαστική διερεύνηση, δεν υπάρχει βάση για να πούμε τι ακριβώς προκάλεσε την ανακοπή του τραγουδιστή. Μπορούμε, όμως, να εξηγήσουμε τι είναι οι δύο διαδικασίες που έχουν βρεθεί στο επίκεντρο των δημοσιευμάτων, και ποιοι είναι οι πραγματικοί τους κίνδυνοι.
Το ιδιωτικό ιατρείο στο Κολωνάκι διαφημίζεται ως «Stem Cell Clinic» και η ιστοσελίδα του μιλά για «θεραπεία με βλαστοκύτταρα CD34+». Ο Γιώργος Μαζωνάκης όμως, σύμφωνα με όσα έχουν γίνει γνωστά, είχε ραντεβού για πλασμαφαίρεση. Πρόκειται για μια εντελώς διαφορετική διαδικασία, που δεν αναφέρεται στο διαφημιστικό υλικό της κλινικής.
Δύο ερωτήματα, λοιπόν, χρειάζονται ξεχωριστές απαντήσεις: τι είναι η θεραπεία CD34+ που διαφημίζει η κλινική, και τι είναι η πλασμαφαίρεση που φαίνεται πως ακολουθούσε ο ασθενής.
Τι σημαίνει «CD34+»
Το CD34 δεν είναι όνομα θεραπείας ούτε φαρμάκου. Είναι ένας δείκτης-πρωτεΐνη στην επιφάνεια συγκεκριμένων κυττάρων, που επιτρέπει την αναγνώριση και την απομόνωσή τους. Τα κύτταρα που τον φέρουν είναι κυρίως αιμοποιητικά βλαστοκύτταρα ή προγονικά κύτταρα.
Βρίσκονται στον μυελό των οστών, αλλά κυκλοφορούν και στο περιφερικό αίμα. Είναι τα ίδια κύτταρα που χρησιμοποιούνται εδώ και δεκαετίες σε μεταμοσχεύσεις μυελού για ασθενείς με λευχαιμία και άλλες αιματολογικές παθήσεις, καθώς και σε πιο σύγχρονες γονιδιακές θεραπείες όπου τα κύτταρα λαμβάνονται, τροποποιούνται εργαστηριακά και επιστρέφονται στον ασθενή. Σε αυτές τις εφαρμογές η χρήση τους βασίζεται σε συγκεκριμένες ενδείξεις, κλινικά δεδομένα και αυστηρά καθορισμένα πρωτόκολλα.
Το ότι υπάρχουν εγκεκριμένες χρήσεις των CD34+ δεν σημαίνει ότι κάθε ιδιωτική «θεραπεία με βλαστοκύτταρα» έχει την ίδια τεκμηρίωση.
Αυτό δεν είναι όμως αυτό που διαφημίζει η κλινική του Κολωνακίου. Στη γλώσσα του μάρκετινγκ «αναγεννητικής ιατρικής», τα CD34+ παρουσιάζονται ως εργαλείο κατά μιας μεγάλης ποικιλίας παθήσεων και της γήρανσης, χωρίς να διευκρινίζεται ποια ένδειξη, ποια δόση και ποιο πρωτόκολλο τεκμηριώνουν κάτι τέτοιο.
Σε βίντεο της κλινικής, η διαδικασία περιγράφεται απλά: αφαίρεση αίματος από φλέβα, φυγοκέντρηση σε συσκευή για απομόνωση των κυττάρων, επαναχορήγηση με ενδοφλέβιο ορό. Μια διαδικασία λιγότερο επεμβατική από την πλασμαφαίρεση.
Το ότι υπάρχουν εγκεκριμένες χρήσεις των CD34+ δεν σημαίνει ότι κάθε ιδιωτική «θεραπεία με βλαστοκύτταρα» έχει την ίδια τεκμηρίωση. Η International Society for Stem Cell Research προειδοποιεί συστηματικά για κλινικές που διαφημίζουν μία θεραπεία ικανή να αντιμετωπίσει δεκάδες διαφορετικές παθήσεις, χωρίς κλινικές δοκιμές πίσω της· και ο αμερικανικός FDA έχει εκδώσει επανειλημμένα δημόσιες προειδοποιήσεις για κλινικές που πωλούν μη εγκεκριμένα κυτταρικά προϊόντα, συχνά χωρίς επαρκή τεκμηρίωση ότι περιέχουν καν τα κύτταρα που ισχυρίζονται.
Με άλλα λόγια, το «CD34+» περιγράφει τα κύτταρα που επιλέγονται, όχι από μόνο του το τι θεραπεία θα λάβει ένας ασθενής. Η κλινική σημασία τους εξαρτάται από το πώς συλλέγονται, πώς επεξεργάζονται, πόσα κύτταρα χορηγούνται, με ποιον τρόπο και, κυρίως, για ποια πάθηση
Τι είναι η πλασμαφαίρεση
Πριν εξηγήσουμε τη διαδικασία, χρειάζεται να ξεκαθαρίσουμε τι είναι αυτό που αφαιρεί: το πλάσμα είναι το υγρό τμήμα του αίματος, περίπου το 55% του συνολικού όγκου του, μέσα στο οποίο κυκλοφορούν τα ερυθρά και τα λευκά αιμοσφαίρια και τα αιμοπετάλια. Αποτελείται κατά 92% από νερό, ενώ το υπόλοιπο είναι πρωτεΐνες όπως η αλβουμίνη και το ινωδογόνο, αντισώματα, ορμόνες και ηλεκτρολύτες -ουσίες που μεταφέρουν οξυγόνο, θρεπτικά συστατικά και ανοσοκύτταρα σε όλο το σώμα και συμβάλλουν στην πήξη του αίματος. Όταν αφαιρείται ή αντικαθίσταται σε μεγάλο όγκο, όπως συμβαίνει στην πλασμαφαίρεση, επηρεάζονται άμεσα η πίεση, η πήξη και η ισορροπία των ηλεκτρολυτών, γι’ αυτό και η διαδικασία απαιτεί παρακολούθηση.
Η πλασμαφαίρεση είναι μια σύνθετη διαδικασία που αφαιρεί το πλάσμα από το αίμα. Στην περίπτωση της αντικατάστασης, ονομάζεται θεραπευτική ανταλλαγή πλάσματος και, αφού διαχωρίζεται το πλάσμα από τα κύτταρα του αίματος, με στόχο να αφαιρεθούν παθολογικές ουσίες, τα κύτταρα επιστρέφουν στον ασθενή αραιωμένα με υγρό αντικατάστασης.
Οι κίνδυνοί της είναι καταγεγραμμένοι στη διεθνή βιβλιογραφία: πτώση πίεσης, υπασβεστιαιμία από το αντιπηκτικό κιτρικό που χρησιμοποιείται, αλλεργικές ή αναφυλακτικές αντιδράσεις, διαταραχές πήξης. Η ίδια η τοποθέτηση κεντρικού καθετήρα μπορεί να προκαλέσει πνευμοθώρακα, αιμορραγία ή λοίμωξη.
Χρησιμοποιείται σε συγκεκριμένες, σοβαρές παθήσεις, μεταξύ άλλων σε ορισμένα αυτοάνοσα και αιματολογικά νοσήματα, αλλά και σε συγκεκριμένες περιπτώσεις δηλητηρίασης ή προβλημάτων που σχετίζονται με μεταμοσχεύσεις, και όχι για αντιγήρανση ή ευεξία. Συχνά απαιτεί κεντρικό φλεβικό καθετήρα -αν και όχι κατ’ ανάγκη- και διαρκεί ώρες. Χρησιμοποιείται για συγκεκριμένες ιατρικές ενδείξεις και όχι ως γενική θεραπεία αντιγήρανσης ή ευεξίας.
Η πλασμαφαίρεση δεν αποτελεί γενικό «detox» για ναρκωτικά, αλκοόλ ή άλλες ουσίες. Παρότι η διαδικασία αφαιρεί μέρος του πλάσματος από το αίμα, δεν μπορεί να «καθαρίσει» συνολικά τον οργανισμό ούτε να λειτουργήσει ως μέθοδος αποτοξίνωσης. Υπάρχουν συγκεκριμένες δηλητηριάσεις στις οποίες η θεραπευτική ανταλλαγή πλάσματος μπορεί, υπό ειδικές συνθήκες, να χρησιμοποιηθεί, όμως αυτό εξαρτάται από την ουσία, τον τρόπο με τον οποίο κυκλοφορεί στο αίμα και τα διαθέσιμα δεδομένα για την αποτελεσματικότητα της μεθόδου. Για τις περισσότερες περιπτώσεις χρήσης ναρκωτικών ή αλκοόλ, η πλασμαφαίρεση δεν αποτελεί καθιερωμένη θεραπεία αποτοξίνωσης.
Πρόκειται για καθιερωμένη ιατρική διαδικασία, η οποία μπορεί να πραγματοποιηθεί με ασφάλεια όταν γίνεται για την κατάλληλη ένδειξη, σε κατάλληλο περιβάλλον και από εξειδικευμένο προσωπικό. Οι κίνδυνοί της είναι καταγεγραμμένοι στη διεθνή βιβλιογραφία: πτώση πίεσης, υπασβεστιαιμία από το αντιπηκτικό κιτρικό που χρησιμοποιείται, αλλεργικές ή αναφυλακτικές αντιδράσεις, διαταραχές πήξης. Η ίδια η τοποθέτηση κεντρικού καθετήρα μπορεί να προκαλέσει πνευμοθώρακα, αιμορραγία ή λοίμωξη.
Καρδιακή ανακοπή δεν είναι σύνηθες αποτέλεσμα, αλλά έχει καταγραφεί σε σπάνιες περιπτώσεις. Ο κίνδυνος συνδέεται μεταξύ άλλων με την απότομη μεταβολή του όγκου του αίματος, τις διαταραχές ηλεκτρολυτών και τις σοβαρές αλλεργικές αντιδράσεις. Σε οργανωμένο ιατρικό περιβάλλον, ο ασθενής παρακολουθείται κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, ώστε να μπορούν να αντιμετωπιστούν άμεσα πιθανές επιπλοκές.
Πού βρίσκεται ο πραγματικός κίνδυνος
Η ιατρική βιβλιογραφία δεν λέει ότι τα βλαστοκύτταρα ή η πλασμαφαίρεση είναι από τη φύση τους επικίνδυνες πράξεις. Ο κίνδυνος, όμως, εξαρτάται από το πλαίσιο στο οποίο χρησιμοποιούνται: αν υπάρχει σαφής ιατρική ένδειξη, αν η διαδικασία ακολουθεί τεκμηριωμένο πρωτόκολλο, αν ο χώρος διαθέτει την κατάλληλη υποδομή και αν υπάρχει δυνατότητα άμεσης αντιμετώπισης μιας επιπλοκής.
Το πρόβλημα γίνεται μεγαλύτερο όταν μια κυτταρική θεραπεία προσφέρεται για ενδείξεις διαφορετικές από εκείνες για τις οποίες υπάρχουν κλινικά δεδομένα ή κανονιστική έγκριση. Η International Society for Stem Cell Research προειδοποιεί ότι για μεγάλο ποσοστό των εμπορικά διαφημιζόμενων θεραπειών με βλαστοκύτταρα και άλλων αναγεννητικών θεραπειών δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία ασφάλειας και αποτελεσματικότητας για ευρεία κλινική χρήση.
Στην υπόθεση Μαζωνάκη, αυτό ακριβώς ερευνούν οι Αρχές: αν το ιατρείο είχε άδεια απλού παθολογικού ιατρείου -όπως δήλωσε ο υπουργός Υγείας Άδωνις Γεωργιάδης– και όχι την αδειοδότηση που απαιτεί μια επεμβατική πράξη σαν την πλασμαφαίρεση.
