Πέρασα το τελευταίο πρωινό πριν τις καλοκαιρινές μου διακοπές στο Επιγραφικό Μουσείο, στην Τοσίτσα, μπροστά στις μνημειακές στήλες της Αίθουσας 1. Πάνω σε αυτές τις στήλες οι Ελληνοταμίες κατέγραφαν κάθε χρόνο, από το 454 π.Χ. και μετά, το 1/60 του φόρου που πλήρωναν οι σύμμαχες πόλεις της Δηλιακής Συμμαχίας.
Ονόματα πόλεων σκαλισμένα σε πέτρα ύψους 3,5 μέτρων, πολλά φθαρμένα από το πέρασμα των αιώνων και τη φυσική φθορά της ύλης. Στις έντυπες εκδόσεις των αρχαιολογικών κειμένων, αυτό το κενό που έχει δημιουργήσει η φυσική φθορά μπαίνει μέσα σε αγκύλες. Η αγκύλη είναι ίσως το πιο έντιμο εργαλείο που επινόησε ποτέ η φιλολογία, γιατί ομολογεί ανοιχτά στον αναγνώστη πως εδώ ο επιστήμονας μαντεύει. Δεν κρύβει το κενό, αλλά το υπογραμμίζει.
Στεκόμουν μπροστά σε ένα τέτοιο κενό όταν θυμήθηκα κάτι που είχα διαβάσει λίγες εβδομάδες πριν. Αφορούσε ένα κενό πολύ πιο παλιό, 2 χιλιετιών, στην άλλη άκρη της Μεσογείου, που είχε μόλις κλείσει με τρόπο που κανένας επιγραφικός δεν θα φανταζόταν πριν από 10 χρόνια. Για πρώτη φορά, ένα ολόκληρο βιβλίο διαβάστηκε χωρίς να ανοίξει ποτέ.
Η βιβλιοθήκη που έθαψε ο Βεζούβιος μιλάει ελληνικά. Το πρώτο βιβλίο που διάβασε ποτέ μηχανή χωρίς να το ανοίξει άνθρωπος είναι ένα ελληνικό κείμενο, γραμμένο από Επικούρειους και Στωικούς που δίδασκαν μέσα σε μια ρωμαϊκή βίλα.
Όταν ο Βεζούβιος έθαψε το Ηράκλειο το 79 μ.Χ., έθαψε μαζί και μια βιβλιοθήκη. Στη Βίλα των Παπύρων εκατοντάδες κύλινδροι απανθρακώθηκαν αντί να καούν εντελώς, και έμειναν εκεί μέχρι που σκαφείς του 18ου αιώνα τους ξέθαψαν σαν κάρβουνα. Αρχικά τους θεώρησαν όντως κάρβουνα, καίγοντας κάποιους από αυτούς για φως μέσα στις σήραγγες, μέχρι που κάποιος πρόσεξε γράμματα πάνω σε ένα απανθρακωμένο κομμάτι. Όποιος προσπάθησε να τους ξετυλίξει τους κατέστρεψε. Οπότε οι περισσότεροι έμειναν κλειστοί, ασφαλείς μεν αλλά ταυτόχρονα απρόσιτοι, σαν γράμματα που κανείς δεν τολμούσε να ανοίξει από φόβο μη καταστραφούν πριν καν διαβαστούν.
Το 2023 ο Brent Seales, καθηγητής πληροφορικής και επιστήμονας πολιτιστικής κληρονομιάς, μαζί με δύο χρηματοδότες από τη Silicon Valley, μετέτρεψαν αυτό το αδιέξοδο σε ανοιχτό διαγωνισμό. Το Vesuvius Challenge ζήτησε από όποιον ήθελε να δοκιμάσει, να εντοπίσει μελάνι μέσα σε τομογραφίες ακτίνων Χ. Το μελάνι άνθρακα πάνω σε απανθρακωμένο πάπυρο είναι πρακτικά αόρατο, διότι έχει σχεδόν την ίδια πυκνότητα με το υλικό πάνω στο οποίο κάθεται. Τα μοντέλα εκπαιδεύτηκαν σε θραύσματα όπου το μελάνι φαίνεται, και μετά κλήθηκαν να το μαντέψουν εκεί όπου δεν φαίνεται. Τον Φεβρουάριο του 2024 μια ομάδα τριών φοιτητών κέρδισε το μεγάλο βραβείο, έχοντας ανασύρει τα πρώτα εκτενή αποσπάσματα.
Στις 25 Ιουνίου 2026 ήρθε η στιγμή που το πεδίο περίμενε. Ο κύλινδρος PHerc. 1667 ξετυλίχθηκε ψηφιακά και διαβάστηκε από την αρχή ως το τέλος, χωρίς να τον αγγίξει κανείς. Μιλάμε για 1,4 μέτρα γραφής, 22 στήλες αρχαίων ελληνικών, σαρωμένες με σύγχροτρο στη Γκρενόμπλ και ανασυντεθειμένες από λογισμικό. Το κείμενο είναι μια μελέτη ηθικής με στωική σφραγίδα, μιλά για την ανθρώπινη φύση, την ορμή και την ηθική πρόοδο, και στην τελευταία του στήλη αναφέρει τον Αριστοκρέοντα, ανιψιό και μαθητή του Χρύσιππου. Σε έναν τρίτο κύλινδρο, τον PHerc. 139, η ίδια μέθοδος αποκάλυψε τίτλο και συγγραφέα, τον Φιλόδημο και το όγδοο βιβλίο του Περί θεών, ένα βιβλίο που κανείς δεν ήξερε ότι υπήρχε.
Την ίδια στιγμή, μια δεύτερη μηχανή δουλεύει σε εντελώς άλλη κλίμακα. Το LIDAR είναι μια νέα τεχνολογία που χαρτογραφεί το ανάγλυφο ενός τοπίου εκτοξεύοντας παλμούς λέιζερ και μετρώντας πόσο γρήγορα επιστρέφει ο καθένας. Ένα drone ή αεροσκάφος πετάει χαμηλά πάνω από την περιοχή ενδιαφέροντος και στέλνει προς το έδαφος δεκάδες χιλιάδες τέτοιους παλμούς το δευτερόλεπτο. Ένας παλμός δεν σταματάει αναγκαστικά στο πρώτο εμπόδιο που θα βρει μπροστά του. Μέρος του χτυπάει πάνω σε φύλλα και κλαδιά, μέρος του περνάει από τα κενά και φτάνει ως το χώμα, και ο αισθητήρας καταγράφει κάθε επιστροφή ξεχωριστά. Κρατώντας μόνο την τελευταία, αυτή που ήρθε σε επαφή με το έδαφος, προκύπτει ένα ψηφιακό μοντέλο του γυμνού χώματος, χωρίς τη σημερινή βλάστηση από πάνω του.
Η Ελλάδα άργησε να μπει σε αυτή τη λογική, εν μέρει επειδή τα μεσογειακά πουρνάρια είναι πιο δύσκολος αντίπαλος από την τροπική ζούγκλα. Ο θαμνώδης όγκος είναι χαμηλός και πυκνός, και αφήνει λιγότερους παλμούς να φτάσουν κάτω. Παρόλα αυτά, το 2025 το Journal of Greek Archaeology αφιέρωσε ολόκληρη ενότητα στο lidar και στα ελληνικά τοπία, με έρευνες από την Ερέτρια ως την Ήπειρο και τις Κυκλάδες. Στην ακρόπολη της Ερέτριας, όπου τα μνημεία ήταν ήδη χαρτογραφημένα, οι σαρώσεις χρησιμοποιήθηκαν σαν βαθμονόμηση. Στη συνέχεια οι ίδιες μέθοδοι έβγαλαν αναλημματικούς τοίχους, δρόμους, πύργους, ερειπωμένα ξωκλήσια. Και λαθρανασκαφές.
Αυτή η τελευταία λέξη λέει κάτι για το πόσο διαφορετικά λειτουργεί η τεχνολογία στην Ελλάδα. Σε άλλες γωνιές του πλανήτη το lidar ψάχνει χαμένες πόλεις. Σε μια χώρα όπου το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη αρχαιοτήτων αλλά η αδυναμία να τις φυλάξεις, το ίδιο εργαλείο γίνεται σύστημα επιτήρησης της ίδιας μας της κληρονομιάς. Ο υπολογιστής δεν ανακαλύπτει απαραίτητα κάτι άγνωστο, βλέπει ποιος πέρασε πριν από εμάς με ένα φτυάρι.
Ανάμεσα στους παπύρους και στα τοπία βρίσκεται μια τρίτη εφαρμογή, πιο κοντά στις αγκύλες του Επιγραφικού Μουσείου. Το 2022 μια ομάδα από τη DeepMind, το Ca’ Foscari της Βενετίας, την Οξφόρδη και το Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών παρουσίασε την Ithaca, ένα νευρωνικό δίκτυο εκπαιδευμένο αποκλειστικά σε αρχαίες ελληνικές επιγραφές. Το όνομα δεν είναι τυχαίο. Παραπέμπει στο νησί που ο Οδυσσέας πάλεψε δέκα χρόνια να ξαναγυρίσει, τον πιο διάσημο νόστο της ελληνικής γραμματείας, και δανείζει αυτή τη λαχτάρα της επιστροφής σε μια μηχανή φτιαγμένη να ξαναφέρνει σπίτι κείμενα που έχουν χαθεί στον δρόμο.
Η Ithaca έχει ήδη βοηθήσει στην αναχρονολόγηση σημαντικών αθηναϊκών ψηφισμάτων του 5ου αιώνα π.Χ. και επιγραφών από την ίδια την Ακρόπολη, ενώ λειτουργεί ελεύθερα online, ώστε καθένας μας να μπορεί να τη δοκιμάσει. Μόνη της, η μηχανή αποκαθιστά φθαρμένα κείμενα με ακρίβεια 62%. Οι ιστορικοί χωρίς αυτήν πετυχαίνουν μόλις 25%. Με την αρωγή της όμως, το ποσοστό επιτυχίας τους ανεβαίνει στο 72%, ξεπερνώντας τόσο τη μηχανή μόνη της όσο και τους ιστορικούς χωρίς αυτήν. Εντοπίζει επίσης την προέλευση μιας επιγραφής με ακρίβεια 71%, και τη χρονολογεί με απόκλιση μικρότερη των 30 ετών.
Ο αριθμός που μετράει σε αυτή την τριάδα δεν είναι το 62 ούτε το 72, αλλά το 25. Είναι το μέτρο του πόσο λίγα ξέραμε ως τώρα, και πόσο μεγάλο μέρος της αρχαίας ιστορίας στηρίζεται ακόμα σε εικασία. Η Ithaca σχεδιάστηκε ρητά ως συνεργάτης, προτείνει εναλλακτικές συμπληρώσεις με πιθανότητες και αφήνει τον ιστορικό να διαλέξει. Είναι μια αρχιτεκτονική που μοιάζει με τις αγκύλες, όχι με μαντείο.
Αυτή η πειθαρχία όμως, να λες καθαρά πού σταματάει η βεβαιότητα και πού αρχίζει η εικασία, δεν είναι δεδομένη σε κάθε εφαρμογή τεχνητής νοημοσύνης στην αρχαιολογία. Το πρόβλημα ξεκινά ακριβώς όταν αυτό το ενδιάμεσο βήμα εξαφανίζεται. Τον Μάρτιο του 2025, μια ομάδα ερευνητών ανακοίνωσε σε συνέντευξη τύπου ότι δορυφορικά ραντάρ αποκάλυψαν μια ολόκληρη υπόγεια πόλη κάτω από την πυραμίδα του Χεφρήνου, με φρέατα που έφταναν σε βάθος 648 μέτρων. Η είδηση έκανε τον γύρο του κόσμου μέσα σε λίγες ώρες. Δεν υπήρχε δημοσίευση σε επιστημονικό περιοδικό, ούτε καμία επιβεβαίωση από την αιγυπτιακή αρχαιολογική κοινότητα, ενώ μία από τις εικόνες που κυκλοφόρησαν ως τεκμήριο ήταν παραγωγή τεχνητής νοημοσύνης.
Αυτό το περιστατικό δείχνει πόσο εύκολα μια στατιστική ανωμαλία σε δεδομένα ραντάρ μεταφράζεται στη δημόσια συζήτηση σε «ανακάλυψη». Κάθε μοντέλο ανίχνευσης παράγει ψευδώς θετικά, και όσο σπανιότερο είναι αυτό που ψάχνεις, τόσο λιγότερα παραδείγματα υπάρχουν για να εκπαιδευτεί σωστά. Οι ίδιοι οι ερευνητές που δουλεύουν με lidar στην Ελλάδα προειδοποιούν για κάτι ακόμα πιο πεζό, ότι αρχαιολόγοι χωρίς εξειδίκευση στη γεωπληροφορική καταλήγουν να εμπιστεύονται κλειστά εμπορικά λογισμικά, με αποτέλεσμα η ίδια η μέθοδος να γίνεται μαύρο κουτί. Υπάρχουν και οικονομικά κίνητρα πίσω από όλο αυτό, καθώς μια σημαντική ανακάλυψη τραβάει χρηματοδοτήσεις, τίτλους, επισκέπτες, ενώ η επαλήθευση χρειάζεται αρκετά χρόνια, πολύ σκάψιμο, και συχνά καταλήγει σε μια απογοητευτική παραδοχή «τελικά ήταν φυσικός σχηματισμός».
Το παρελθόν όμως ήταν ανέκαθεν ανασύνθεση. Κανείς δεν διάβασε ποτέ την αρχαιότητα, την ανασκευάσαμε από θραύσματα, εικασίες και συγκρίσεις. Αυτό που αλλάζει τώρα δεν είναι η ίδια η εικασία αλλά η υφή της. Η πρόταση μιας μηχανής φτάνει καθαρή, ολοκληρωμένη, χωρίς δισταγμό, συνοδευόμενη από ένα ποσοστό εμπιστοσύνης που μοιάζει με βεβαιότητα ενώ δεν είναι. Η αγκύλη έλεγε «εδώ δεν γνωρίζουμε». Η έξοδος ενός μοντέλου δεν θα πει ποτέ κάτι τέτοιο, εκτός αν κάποιος επιμείνει να το γράψει από πάνω.
Το ενθαρρυντικό είναι ότι οι σωστοί επαγγελματίες του πεδίου δεν έχουν ξεχάσει αυτή τη συνήθεια, απλά τη μεταφέρουν αλλού. Δημοσιεύουν τα δεδομένα τους, ανοίγουν τον κώδικά τους, και αφήνουν πάντα τον ειδικό να έχει τον τελευταίο λόγο πριν θριαμβολογήσει κανείς. Σε κάθε μία από τις περιπτώσεις που είδαμε ως εδώ, η μηχανή δεν αντικατέστησε τον αφηγητή. Του έδωσε υλικό.
Το ερώτημα είναι αν αυτή η πειθαρχία αντέχει την ταχύτητα με την οποία ταξιδεύει σήμερα μια είδηση. Γιατί το κείμενο που ξετυλίχθηκε φέτος μετά από 2.000 χρόνια σιωπής μιλούσε, από όλα τα πιθανά θέματα, για την ανθρώπινη φύση και την ηθική πρόοδο. Το διαβάσαμε επειδή φτιάξαμε μηχανές ικανές να δουν μελάνι εκεί που το ανθρώπινο μάτι δεν βλέπει τίποτα. Μένει να δούμε αν θα κρατήσουμε και την παλιά, πολύ πιο δύσκολη ικανότητα, να παραδεχόμαστε ότι κάτι δεν το ξέρουμε ακόμα.
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
