Μέσα σε μία σταγόνα νερού μπορεί να εμφανιστεί ένα δάσος από λεπτές λευκές γραμμές. Ένας αστερισμός. Ένα αποτύπωμα που θυμίζει νευρωνικό δίκτυο, φτερό ή παγωμένο φύλλο. Οι μορφές διαρκούν ελάχιστα. Καθώς ο πάγος λιώνει κάτω από το φως του μικροσκοπίου, η εικόνα μεταβάλλεται και τελικά εξαφανίζεται.
Ο φωτογράφος Laurent Costa έχει μάθει να εργάζεται μέσα σε αυτά τα λίγα δευτερόλεπτα. Έχει, άλλωστε, αφιερώσει τη ζωή του στη φωτογραφική αποτύπωση του νερού, αναζητώντας μέσα στις παγωμένες σταγόνες μορφές που παραμένουν αόρατες στο γυμνό μάτι.
Το νερό βρίσκεται παντού γύρω μας: στα ποτήρια, στο σώμα, στα σύννεφα, στους σωλήνες κάτω από τις πόλεις και στις θάλασσες που γεμίζουν κάθε καλοκαίρι με ανθρώπους. Η οικειότητά του συχνά το καθιστά αόρατο.
Ο Costa ζει στη νότια Γαλλία, όπου ακόμη και τον χειμώνα η θερμοκρασία δυσκολεύει τη φωτογράφιση παγωμένου νερού. Μόλις απομακρύνει τη γυάλινη πλάκα από την κατάψυξη και την τοποθετήσει στο μικροσκόπιο, η αντίστροφη μέτρηση αρχίζει. Το νερό περνά γρήγορα από τη στερεή στην ημίρρευστη και έπειτα στην υγρή του κατάσταση. Ο Costa παρακολουθεί τη μετάβαση, επιλέγει το κάδρο και πατά το κουμπί της κάμερας.
Η σχέση του με την ακρίβεια προϋπήρχε της φωτογραφίας. Για χρόνια εργάστηκε ως ωρολογοποιός στη γαλλόφωνη Ελβετία, σε έναν κόσμο από μικροσκοπικά εξαρτήματα, μεγεθυντικούς φακούς και μηχανισμούς που απαιτούν απόλυτη συγκέντρωση. Χρησιμοποιούσε, μεταξύ άλλων, έναν προβολέα προφίλ, ένα όργανο που μεγεθύνει το περίγραμμα των αντικειμένων ώστε να μπορούν να ελεγχθούν οι διαστάσεις και οι λεπτομέρειές τους.
«Πάνω απ’ όλα, η ωρολογοποιία μού έμαθε την υπομονή και την ηρεμία», λέει.
Αυτές οι δύο ιδιότητες αποδείχθηκαν ιδιαίτερα χρήσιμες όταν, το 2011, αγόρασε ένα απλό σχολικό μικροσκόπιο από ένα σουπερμάρκετ. Η αρχική του μέθοδος είχε κάτι από παιδικό πείραμα: τοποθέτησε σταγόνες νερού πάνω σε γυάλινες πλάκες, τις άφησε να παγώσουν στην κατάψυξη του σπιτιού του και ύστερα τις παρατήρησε μέσα από τον φακό.
Δεν περίμενε κάποιο συγκεκριμένο αποτέλεσμα. Η πρώτη εικόνα που εμφανίστηκε μπροστά του ήταν αρκετή για να δημιουργήσει μια νέα συνήθεια. Κάθε βράδυ, επιστρέφοντας από τη δουλειά, αφιέρωνε δεκαπέντε λεπτά στην παρατήρηση του νερού.
«Για μένα η φωτογραφία του νερού είναι μια πραγματική στιγμή χαλάρωσης και εγκατάλειψης, σαν να ξεκινώ μια περιπέτεια», λέει.
Η περιπέτεια αυτή συνεχίζεται εδώ και περίπου δεκαπέντε χρόνια. Ο Costa έχει φωτογραφίσει νερό από βρύσες, μπουκάλια, ποτάμια, θάλασσες, λίμνες και πηγές σε διαφορετικά σημεία του κόσμου. Κρατά την προέλευση κάθε δείγματος σημειωμένη σε ένα τετράδιο και την κρύβει από τον ίδιο μέχρι να ολοκληρώσει την παρατήρηση. Με αυτό τον τρόπο προσεγγίζει κάθε πλάκα χωρίς να γνωρίζει τι ακριβώς κοιτάζει.
Ο εξοπλισμός του παραμένει λιτός. Διαθέτει απλά έναν μετρητή pH, χωρίς εργαστήριο ούτε επιστημονικό πρωτόκολλο ανάλυσης. Αποφεύγει δείγματα που θεωρούνται επικίνδυνα ή έντονα μολυσμένα. Οι φωτογραφίες του δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την αξιολόγηση της ποιότητας του νερού, ούτε για την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων σχετικά με τη χημική του σύσταση ή την προέλευσή του. Ο ίδιος τοποθετεί τη δουλειά του ξεκάθαρα στο πεδίο της τέχνης και της παρατήρησης.
Παραμένει, ωστόσο, γοητευμένος από τις διαφορές που συναντά. «Έχω παρατηρήσει πολλά, πολύ διαφορετικά είδη νερού από όλο τον κόσμο. Όλα έχουν μια ιστορία να αφηγηθούν», λέει. Σε ορισμένες περιπτώσεις, χρησιμοποιώντας το ίδιο δείγμα, καταφέρνει να δημιουργήσει μια εικόνα με ομοιότητα που εκτιμά περίπου στο 80%. Η απόλυτη επανάληψη παραμένει ανέφικτη, καθώς κάθε απόψυξη εξελίσσεται με ελαφρώς διαφορετικό τρόπο.
Περίπου το 90% των φωτογραφιών του προέρχεται από νερό πηγής, συχνά από μια περιοχή κοντά στο σπίτι του. Πρόκειται για νερό χωρίς χλωρίωση ή επεξεργασία, το οποίο οι γαλλικές αρχές κατατάσσουν ως ακατάλληλο για πόση. Ο Costa λέει ότι το έπινε για περισσότερα από πενήντα χρόνια. Η προσωπική του σχέση με αυτή την πηγή συμπυκνώνει και μια βασική ένταση του έργου του: ανάμεσα στη βιωμένη εμπειρία, την αισθητηριακή σύνδεση με έναν τόπο και τις μετρήσιμες προδιαγραφές που καθορίζουν την ασφάλεια του νερού.
Στο λεξιλόγιό του, το νερό συχνά αποκτά μνήμη, συναισθήματα και όνειρα. Οι περιγραφές του κινούνται σε μια περιοχή όπου η καλλιτεχνική γλώσσα συναντά την προσωπική πεποίθηση. Ο Costa αναφέρει ότι φωτογραφίζει μόνο όταν αισθάνεται καλά και ότι ορισμένες φορές νιώθει ένα είδος εσωτερικού καλέσματος να επιστρέψει στο μικροσκόπιο. Εκεί, μέσα στη σιωπή της παρατήρησης, έχει πιάσει τον εαυτό του να μιλά στο νερό, όπως μιλά στις γάτες του.
Έχει επίσης την αίσθηση ότι το νερό επηρεάζεται από το περιβάλλον του κατά τη διάρκεια της τήξης και ότι οι θόρυβοι ή οι δυσάρεστες δονήσεις μεταβάλλουν την εικόνα. Κάποτε, έπειτα από παρότρυνση ενός κοντινού του ανθρώπου, πραγματοποίησε ένα πείραμα που περιγράφει ως «εντελώς εξωπραγματικό». Το αποτέλεσμα τον αναστάτωσε τόσο, ώστε άφησε το μικροσκόπιο στην άκρη για αρκετούς μήνες. Σήμερα αποφεύγει αυτού του είδους τις δοκιμές.
Οι παρατηρήσεις αυτές στερούνται επιστημονικής επιβεβαίωσης. Ο Costa προτιμά να τις αφήνει ανοιχτές, ως μέρος μιας προσωπικής διαδικασίας θέασης. Από το 2011 αναγνωρίζει μέσα στις εικόνες λεπτομέρειες που του θυμίζουν περιστατικά από το παρελθόν ή το παρόν του. Τις αποδίδει στην τύχη και στην καλή συγκυρία. Την ώρα της φωτογράφισης προσπαθεί να αδειάσει το μυαλό του.
«Χρειάζεται να εκτιμήσουμε αυτό το δώρο χωρίς να το καταχραζόμαστε. Το νερό καλής ποιότητας γίνεται όλο και πιο σπάνιο στον πλανήτη. Η φροντίδα του βρίσκεται στα χέρια μας».
«Κάποιοι το αποκαλούν δουλειά. Για μένα είναι παιχνίδι», λέει.
Σε αυτό το παιχνίδι, το μικροσκόπιο λειτουργεί σαν πύλη προς μια κλίμακα που συνήθως παραμένει αόρατη. Το νερό βρίσκεται παντού γύρω μας: στα ποτήρια, στο σώμα, στα σύννεφα, στους σωλήνες κάτω από τις πόλεις και στις θάλασσες που γεμίζουν κάθε καλοκαίρι με ανθρώπους. Η οικειότητά του συχνά το καθιστά αόρατο. Οι φωτογραφίες του Costa επιχειρούν να αποκαταστήσουν την έκπληξη.
Ο ίδιος ενθαρρύνει το κοινό να δοκιμάσει. Μια κατάψυξη, μερικές γυάλινες πλάκες, ένας μεγεθυντικός φακός, ένα μικροσκόπιο ή ακόμη και ένα κινητό τηλέφωνο μπορούν να γίνουν τα εργαλεία μιας πρώτης εξερεύνησης. Η αξία της διαδικασίας βρίσκεται στην προσοχή: στην απόφαση να σταθεί κανείς για λίγα λεπτά απέναντι σε ένα καθημερινό υλικό και να παρακολουθήσει τη μεταμόρφωσή του.
Πίσω από τις κρυσταλλικές εικόνες υπάρχει και ένα σαφές περιβαλλοντικό μήνυμα. Ο Costa μιλά για το νερό ως κοινή παγκόσμια κληρονομιά και ζητά περισσότερη εκπαίδευση γύρω από την προστασία του, καλύτερη διαχείριση και καθολική πρόσβαση σε ασφαλές πόσιμο νερό. Η ποιότητά του, επισημαίνει, γίνεται όλο και πιο πολύτιμη σε έναν πλανήτη που θερμαίνεται, ρυπαίνεται και καταναλώνει τους υδάτινους πόρους του με αυξανόμενη ταχύτητα.
«Για μένα, το νερό είναι ζωντανό και αξίζει τον ίδιο σεβασμό που δείχνουμε στον εαυτό μας», λέει. «Χρειάζεται να εκτιμήσουμε αυτό το δώρο χωρίς να το καταχραζόμαστε. Το νερό καλής ποιότητας γίνεται όλο και πιο σπάνιο στον πλανήτη. Η φροντίδα του βρίσκεται στα χέρια μας».
Στις εικόνες του, αυτή η φροντίδα ξεκινά από μια απλή πράξη: να κοιτάξουμε πιο κοντά. Κάτω από τον φακό, μια σταγόνα αποκτά αρχιτεκτονική, υφή και προσωρινή μορφή. Λίγα δευτερόλεπτα αργότερα, επιστρέφει στην υγρή της κατάσταση. Η φωτογραφία διασώζει τη στιγμή· το νερό συνεχίζει τον κύκλο του.
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
