Μια γυναίκα είχε παγιδευτεί σε ένα κλειδωμένο δωμάτιο στην Κίνα, χωρίς φαγητό ή τουαλέτα. Για 30 ώρες έμεινε εγκλωβισμένη, μέχρι να διασωθεί αφού πέταξε από το παράθυρο ένα μήνυμα που έγραψε με αίμα σε μαξιλάρι. Δεν είχε μαζί της κινητό τηλέφωνο. Στο μαξιλάρι σημείωσε τον όροφο και το δωμάτιο, μαζί με τον αριθμό έκτακτης ανάγκης. Ένας διανομέας βρήκε το μήνυμα και κάλεσε την αστυνομία.
Αυτό το πραγματικό περιστατικό, που συνέβη στο Λεσάν τον Αύγουστο του 2025, περιγράφει έναν εφιάλτη: να συμβεί κάτι κακό ενώ είσαι μόνος και κανείς να μην το αντιληφθεί. Είναι το σενάριο που τροφοδοτεί την άνοδο των εφαρμογών «Proof of Life», όπως το Demumu, που έγινε πρόσφατα viral.
H καθημερινή χρήση τέτοιων apps λειτουργεί συχνά ως «υπενθύμιση» της μοναξιάς, ενισχύοντας τη συνειδητότητα του ατόμου για την απομόνωσή του.
Η λειτουργία είναι υπερβολικά απλή: Είσαι ζωντανός; Πατάς το μεγάλο, πράσινο κουμπί. Αν δεν το κάνεις εντός του καθορισμένου χρόνου, οι επαφές σου ή οι Αρχές λαμβάνουν ειδοποίηση. Πίσω όμως από αυτό το απλό πράσινο κουμπί, όμως, κρύβεται μια σκληρή πραγματικότητα. Η μοναξιά «θερίζει».
Η μοναξιά στην Ελλάδα
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, σχεδόν 1 στους 6 ανθρώπους παγκοσμίως βιώνει αίσθημα μοναξιάς. Αν νομίζουμε ότι αυτό είναι ένα μακρινό πρόβλημα, τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (JRC) μας επαναφέρουν στην πραγματικότητα. Η Ελλάδα καταγράφεται μεταξύ των «πρωταθλητών» της μοναξιάς στην ΕΕ.
Στην Ελλάδα, το 23,7% των ατόμων άνω των 65 ετών ζουν μόνοι τους -ένας αριθμός που αντιστοιχεί σε περίπου 550.000 ανθρώπους.
Σύμφωνα με την έρευνα του 2023, η Ιρλανδία βρίσκεται στην κορυφή και η Ελλάδα ακολουθεί, με πάνω από το 10% των πολιτών να δηλώνουν μόνοι «το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου». Παράλληλα, μελέτη στο Aging & Mental Health δείχνει ότι η Ελλάδα και η Κύπρος βρίσκονται στην κορυφή παγκόσμιας λίστας για τη μοναξιά ηλικιωμένων και μεσηλίκων.
Η κατάσταση επιδεινώνεται στις μεγαλύτερες ηλικίες. «Έως και το 50% των ατόμων άνω των 60 ετών βρίσκονται σε κίνδυνο κοινωνικής απομόνωσης», εξηγεί στο WIRED Greece η Χρύσα Γρηγοροπούλου, ψυχολόγος υγείας και επιστημονική συνεργάτιδα του Ινστιτούτου Prolepsis, επιστημονικού, μη κερδοσκοπικού οργανισμού που ιδρύθηκε το 1990 στην Ελλάδα και ειδικεύεται στην έρευνα και την εφαρμοσμένη ιατρική, με έμφαση στη δημόσια υγεία, την περιβαλλοντική και εργασιακή ιατρική.
Στην Ελλάδα, το 23,7% των ατόμων άνω των 65 ετών ζουν μόνοι τους -ένας αριθμός που αντιστοιχεί σε περίπου 550.000 ανθρώπους-, σύμφωνα με την κ. Γρηγοροπούλου.
Παράγοντας «κλειδί» είναι η οικονομική κατάσταση. Οι άνθρωποι με χαμηλό εισόδημα έχουν διπλάσιες πιθανότητες να νιώθουν μοναξιά, καθώς η φτώχεια περιορίζει την κοινωνική συμμετοχή. Μελέτες επισημαίνουν, επίσης, τη συσχέτιση μεταξύ της χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και της αύξησης της μοναξιάς.
Οι συνέπειες είναι σοβαρές. Η μοναξιά συνδέεται με την εμφάνιση κατάθλιψης και άλλων προβλημάτων υγείας, όπως άνοια και εγκεφαλικό επεισόδιο.
Από το «Are You Dead?» στο Demumu και το ψηφιακό check-in
Η εφαρμογή Demumu ξεκίνησε στην Κίνα με την ωμή ονομασία «Are You Dead?» (Είσαι Νεκρός;), πριν πάρει πιο «χαριτωμένη» ονομασία και βγει σε διεθνείς αγορές.
Παρά την επιτυχία του, το app βρέθηκε στο στόχαστρο των κινεζικών ρυθμιστικών Αρχών, οι οποίες συχνά λογοκρίνουν περιεχόμενο που θεωρείται «προληπτικό» ή σκοτεινό, με αποτέλεσμα την προσωρινή αφαίρεσή του από το App Store και την εμφάνιση πολλών απομιμήσεων.
Υπάρχουν έξυπνοι μετρητές ρεύματος ή νερού που, σε κάποιες πόλεις της Ιαπωνίας και της Κίνας, ενημερώνουν τις Αρχές αν εντοπίσουν πως η κατανάλωση σε ένα σπίτι ηλικιωμένου παραμένει στο μηδέν για 24 ώρες.
Δεν είναι όμως μόνο το Demumu. Το Snug Safety απευθύνεται σε ηλικιωμένους και λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο, όπως και το I’m Good. Υπάρχουν επίσης Dead Man’s Switches που λειτουργούν ως ψηφιακοί διακόπτες: αν δεν μηδενίσεις το χρονόμετρο, στέλνονται αυτόματα κωδικοί πρόσβασης, τραπεζικά δεδομένα ή αποχαιρετιστήρια μηνύματα.
Ακόμα και αν φύγουμε από το αυστηρό περιβάλλον αυτών των apps, βρίσκουμε εύκολα παρόμοια παραδείγματα, που φανερώνουν τις τάσεις της μοναξιάς στον σύγχρονο κόσμο. Υπάρχουν έξυπνοι μετρητές ρεύματος ή νερού που, σε κάποιες πόλεις της Ιαπωνίας και της Κίνας, ενημερώνουν τις Αρχές αν εντοπίσουν πως η κατανάλωση σε ένα σπίτι ηλικιωμένου παραμένει στο μηδέν για 24 ώρες.
Παρεμφερές είναι και το Fall Detection, που εντοπίζεται σε smartwatches, αν και αυτή η τεχνολογία λειτουργεί παθητικά: δεν χρειάζεται να πατήσεις κουμπί. Αν το ρολόι ανιχνεύσει απότομη πτώση και δεν κινηθείς στη συνέχεια, καλεί τις πρώτες βοήθειες. Παράλληλα, άλλες εφαρμογές, σαν το Safepoint, απευθύνονται σε εργαζόμενους που δουλεύουν μόνοι, όπως φύλακες. Λειτουργούν με τακτικά check-ins κατά τη διάρκεια της βάρδιας.
Η παγίδα της «ψευδαίσθησης σύνδεσης»
Ενώ αυτές οι τεχνολογίες προσφέρουν δίχτυ ασφαλείας, ψυχολόγοι προειδοποιούν για μια κρυφή παρενέργεια. Η κ. Γρηγοροπούλου επισημαίνει ότι η καθημερινή χρήση τέτοιων apps λειτουργεί συχνά ως «υπενθύμιση» της μοναξιάς, ενισχύοντας τη συνειδητότητα του ατόμου για την απομόνωσή του.
«Αυτό έχει σημαντικές ψυχολογικές προεκτάσεις», σημειώνει και εξηγεί ότι μπορεί να κινητοποιήσει το άτομο ή, αντίθετα, να επιβαρύνει την κοινωνική απομόνωση.
«Η χρήση τέτοιων εφαρμογών μπορεί να καλλιεργήσει μια ψευδαίσθηση σύνδεσης και φροντίδας από τους οικείους, έχοντας ως ενδεχόμενο αποτέλεσμα τη μειωμένη επιδίωξη ουσιαστικών και ποιοτικών συναναστροφών από το άτομο, ενισχύοντας εν τέλει το αίσθημα της μοναξιάς».
«Συχνά για την αντιμετώπιση της μοναξιάς και της κοινωνικής απομόνωσης “φωτίζεται” έντονα η ατομική ευθύνη των ατόμων, κυρίως μέσα από προτάσεις για κοινωνική σύνδεση», επισημαίνει η ψυχολόγος. Ωστόσο, προσθέτει, «δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η μοναξιά και η κοινωνική απομόνωση παραμένουν περίπλοκες προκλήσεις της σύγχρονης κοινωνίας, που απαιτούν πολυεπίπεδες και συντονισμένες λύσεις».
«Ακόμη και αν τέτοιου είδους εφαρμογές αποτελούν χρήσιμα εργαλεία, είναι σημαντικό να λειτουργούν υποστηρικτικά σε οργανωμένες δράσεις κοινωνικής πρόνοιας, που προάγουν την άμεση ανθρώπινη επαφή και στοχεύουν ως επί το πλείστον στην πρόληψη αλλά και στην αντιμετώπιση του φαινομένου», τονίζει η κ. Γρηγοροπούλου.
Είναι αυτό που η κοινωνιολόγος Sherry Turkle περιγράφει ως το σύνδρομο του «μαζί αλλά μόνοι»: περιμένουμε περισσότερα από την τεχνολογία και λιγότερα ο ένας από τον άλλον.
Η κουλτούρα του «996»
Πάντως, αυτές οι εφαρμογές δεν αφορούν πλέον μόνο τους ηλικιωμένους. Στην Κίνα, η απάντηση μπορεί να κρύβεται στην κουλτούρα εργασίας που έχει λάβει την ονομασία «996» (9 π.μ. έως 9 μ.μ., 6 ημέρες την εβδομάδα). Αρκετοί νέοι επαγγελματίες μιλούν για μια κατάσταση που ονομάζουν «involution» (nèijuǎn): δουλεύουν όλο και σκληρότερα για όλο και μικρότερα οφέλη, χωρίς χρόνο για κοινωνικοποίηση ή δημιουργία οικογένειας.
Τα νούμερα είναι αποκαλυπτικά. Το 2024, οι γάμοι στην Κίνα έπεσαν στο ιστορικό χαμηλό των 6,1 εκατομμυρίων, ενώ στη χώρα υπάρχουν πάνω από 125 εκατομμύρια μονοπρόσωπα νοικοκυριά. Μέχρι το 2030, αναμένεται να φτάσουν τα 200 εκατομμύρια.
Σημαντικός παράγοντας είναι και η γήρανση του πληθυσμού, ενώ οι νέοι επαγγελματίες φοβούνται το φαινόμενο του «μοναχικού θανάτου» (γνωστό στην Ιαπωνία ως «Kodokushi»).
Στη Δύση ειδικά, τέτοιες εφαρμογές συνοδεύονται από φόβους για τα προσωπικά δεδομένα και προκύπτουν ερωτήματα σχετικά με τον βαθμό στον οποίο είμαστε διατεθειμένοι να θυσιάσουμε την ιδιωτικότητα, για να γλιτώσουμε από έναν μοναχικό θάνατο. Στην Κίνα, η αποδοχή τη παρακολούθησης είναι πιο εύκολη, αν το αντάλλαγμα είναι η ασφάλεια.
Η άνοδος των Proof of Life apps είναι μια προσπάθεια τεχνολογικής επίλυσης ενός δομικού κοινωνικού προβλήματος. Ωστόσο, η επιστημονική κοινότητα τονίζει ότι η τεχνολογία πρέπει να είναι υποστηρικτική και οι λύσεις πολυεπίπεδες.
Στην Ελλάδα, πρωτοβουλίες όπως το πρόγραμμα «Φιλία σε κάθε Ηλικία» του Ινστιτούτου Prolepsis προσπαθούν να επαναφέρουν την ανθρώπινη επαφή. Από το 2019, το πρόγραμμα συνδέει άτομα άνω των 65 ετών με εκπαιδευμένους εθελοντές για τακτική επικοινωνία και συλλογικές δράσεις, όπως επισκέψεις σε μουσεία ή περιπάτους.
Σε έναν κόσμο όπου τα ψηφιακά check-ins τείνουν να αντικαταστήσουν το χτύπημα της πόρτας, η πραγματική πρόκληση παραμένει η μετατροπή μιας «αυτοματοποιημένης επιβεβαίωσης επιβίωσης» σε μια ουσιαστική σχέση φροντίδας. Όπως φαίνεται, το πράσινο κουμπί της εφαρμογής μπορεί να ειδοποιήσει ότι είμαστε ζωντανοί, αλλά μόνο η ανθρώπινη παρουσία μπορεί να μας βεβαιώσει ότι δεν είμαστε μόνοι.
Η εταιρεία (Demumu) δεν απάντησε σε αίτημα του WIRED Greece για σχολιασμό.
