ΤO 2011, το δημοτικό συμβούλιο του Redditch στην Αγγλία δοκίμασε κάτι για το οποίο σχεδόν κανείς στο Ηνωμένο Βασίλειο δεν είχε ακούσει ως τότε. Ανακοίνωσε ότι θα ζέσταινε την τοπική πισίνα με θερμότητα από ένα κοντινό κρεματόριο.
Ακολούθησε σάλος. Τα σχέδια έγιναν πρωτοσέλιδα διεθνώς και ένας συνδικαλιστής τα χαρακτήρισε «αρρωστημένα και προσβολή για τους κατοίκους». (Εκπρόσωπος του συνδικάτου Unison λέει ότι αυτή δεν ήταν -ούτε είναι σήμερα- η επίσημη θέση της οργάνωσης.) «Το μόνο που κάνεις ουσιαστικά είναι να ζεσταίνεις ένα καλοριφέρ και να στέλνεις τη θερμότητα μέσα από έναν σωλήνα», λέει ο Guy Revans, από τα δημοτικά συμβούλια του Redditch και του Bromsgrove, λίγο νότια του Μπέρμιγχαμ. «Αλλά ο θάνατος είναι πάντα φορτισμένο θέμα, έτσι δεν είναι;»
Τελικά, η αδιάκοπη κάλυψη από τον Τύπο ξεθώριασε. Το έργο κέρδισε περιβαλλοντικό βραβείο και το κρεματόριο ζεσταίνει την πισίνα του Redditch από το 2013.
Οι ευρωπαϊκές χώρες αξιοποιούν εδώ και χρόνια τη θερμότητα των κρεματορίων. Η συνολική διαθέσιμη θερμότητα είναι περιορισμένη, αλλά καθώς ο κόσμος αναζητά τρόπους να μειώσει το περιβαλλοντικό αποτύπωμα των νεκρικών τελετών, η αξιοποίηση της απορριπτόμενης θερμότητας των κρεματορίων μειώνει το ανθρακικό τους αποτύπωμα.
Στο Redditch γίνονται περίπου 1.200 αποτεφρώσεις τον χρόνο. Ένας εναλλάκτης θερμότητας δεσμεύει τη θερμότητα από τα καυσαέρια των δύο φούρνων φυσικού αερίου της εγκατάστασης, στο πλαίσιο μιας διαδικασίας που αφαιρεί τον εξατμισμένο υδράργυρο από τα σφραγίσματα των δοντιών, πριν τα υπόλοιπα αέρια απελευθερωθούν στην ατμόσφαιρα. Η διαδικασία αυτή είναι συνηθισμένη σε πολλά κρεματόρια. Με άλλα λόγια, η πλεονάζουσα θερμότητα συχνά δεσμεύεται έτσι κι αλλιώς, οπότε το ερώτημα είναι: θα πάει χαμένη ή θα αξιοποιηθεί; Στο Redditch, ο εναλλάκτης συνδέεται με ένα κύκλωμα νερού που διανύει 200 μέτρα υπογείως και καταλήγει σε έναν δεύτερο εναλλάκτη που τροφοδοτεί την πισίνα.
Βοηθά το ότι ένας τόσο μεγάλος όγκος νερού «λειτουργεί ως δεξαμενή θερμότητας», προσθέτει ο Revans. «Βάζεις θερμότητα μέσα του κατά τη διάρκεια της ημέρας και τη συγκρατεί για αρκετά μεγάλο διάστημα». Το αθλητικό κέντρο διαθέτει επίσης λέβητες φυσικού αερίου που δίνουν επιπλέον θερμότητα όταν χρειάζεται. Συνολικά, το σύστημα εξοικονομεί στο δημοτικό συμβούλιο δεκάδες χιλιάδες λίρες τον χρόνο σε καύσιμα.
Παρόμοια έργα εμφανίστηκαν πρόσφατα και αλλού. Ένα σχολείο που χτίζεται αυτή την περίοδο στο Αμπερντίν της Σκωτίας θα παίρνει την πλεονάζουσα θερμότητα από το κρεματόριο της πόλης. Το κρεματόριο ήδη χρησιμοποιεί απορριπτόμενη θερμότητα για να ζεστάνει τις δικές του εγκαταστάσεις.
«Αξιοποιούσαν μόνο ένα ελάχιστο μέρος της διαθέσιμης θερμότητας· η υπόλοιπη πήγαινε στην ατμόσφαιρα», λέει ο Ian Davidson, διευθύνων σύμβουλος της Aberdeen Heat & Power, σύμφωνα με τον οποίο το σύστημα έχει πλέον πλήρη πολεοδομική άδεια. Το κρεματόριο θα παρέχει λίγο λιγότερο από 1 γιγαβατώρα θερμότητας τον χρόνο, περίπου το μισό των συνολικών αναγκών του σχολείου. Μια αντλία θερμότητας θα καλύπτει τις υπόλοιπες ανάγκες και ολόκληρο το σύστημα αναμένεται να λειτουργεί πλήρως έως τον Φεβρουάριο του 2027.
Ορισμένα κρεματόρια πηγαίνουν ακόμη πιο μακριά στην προσπάθειά τους να γίνουν πράσινα. Το κρεματόριο που θα ανοίξει στην Kangasala της Φινλανδίας το 2028 θα συνδεθεί με το δίκτυο τηλεθέρμανσης της πόλης, ένα σύστημα σωληνώσεων που τροφοδοτεί περισσότερα από 6.500 σπίτια με ζεστό νερό για θέρμανση. Το κρεματόριο θα είναι πλήρως ηλεκτρικό και θα τροφοδοτείται εν μέρει από ηλιακά πάνελ στη στέγη του.
«Είναι κάτι ξεχωριστό», λέει ο Timo Heikkilä, σύμβουλος ενεργειακών και κτιριακών συστημάτων στην Thenco Oy, που δουλεύει στο έργο. «Χαίρομαι πραγματικά που συμμετέχω».
Τον χειμώνα, η θερμοκρασία στην Kangasala μπορεί να μένει κάτω από τους 0 βαθμούς Κελσίου για εβδομάδες. Στη Φινλανδία υπάρχει πίεση να μειωθεί η χρήση φυσικού αερίου για θέρμανση, λέει ο Heikkilä. Παλιότερα το αέριο ερχόταν φθηνό από τη γειτονική Ρωσία, όμως η εισβολή της στην Ουκρανία και οι ανησυχίες για την κλιματική αλλαγή ώθησαν τη Φινλανδία να αναζητήσει εναλλακτικές. Σε ορισμένα μέρη αυτό σημαίνει αξιοποίηση απορριπτόμενης θερμότητας από ασυνήθιστες πηγές, όπως τα κρεματόρια. «Οι Φινλανδοί», λέει ο Heikkilä, «είναι αρκετά πρακτικοί άνθρωποι».
Ο Ian Rudkin, που έχει διευθύνει αρκετά κρεματόρια στο Ηνωμένο Βασίλειο και σήμερα είναι μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Cremation Society of Great Britain, λέει ότι πολλά κρεματόρια αποκτούν πιο οικολογική συνείδηση. Σήμερα, για παράδειγμα, λογισμικό προγραμματίζει το άναμμα των φούρνων αερίου ώστε να συμπίπτει με τις τελετές, για να μη σπαταλούν ενέργεια και να λειτουργούν μόνο όταν χρειάζεται. Κάποια κρεματόρια κρατούν τα φέρετρα έως και 72 ώρες, ώστε να γίνονται πολλές αποτεφρώσεις διαδοχικά, κάτι πιο αποδοτικό. «Όταν το πρωτοεφαρμόσαμε, [οι οικογένειες] έμοιαζαν λίγο σοκαρισμένες», λέει ο Rudkin. Σύντομα όμως ο κόσμος το αποδέχτηκε. «Έκαναν σχόλια όπως “ο μπαμπάς πάντα έσβηνε το φως στο σπίτι για να γλιτώσει ρεύμα”».
Στις ΗΠΑ, ωστόσο, η εφαρμογή τεχνολογίας ανάκτησης θερμότητας στα κρεματόρια είναι δυσκολότερη, λέει ο Paul Seyler, διευθυντής στρατηγικής στη Matthews Environmental Solutions. Εκεί τα δίκτυα τηλεθέρμανσης είναι σπάνια και τα κρεματόρια είναι συνήθως ιδιωτικά. Αυτό σημαίνει ότι η επένδυση σε εναλλάκτες θερμότητας και στις σωληνώσεις που χρειάζονται για να συνδεθούν τα κτίρια είναι μεγαλύτερη.
«Το μελετάμε και το παρακολουθούμε στενά γιατί, όταν τα οικονομικά το επιτρέψουν, θέλουμε να είμαστε σε θέση να προσφέρουμε λύση», λέει ο Seyler. Η θερμότητα που πάει χαμένη είναι, στο κάτω κάτω, σπατάλη πόρων, προσθέτει. Πέρα από κάποια πειράματα μικρής κλίμακας, ο Seyler λέει ότι δεν γνωρίζει κανένα πλήρως λειτουργικό σύστημα στις ΗΠΑ που να αξιοποιεί θερμότητα από κρεματόρια. Το πιο κοντινό παράδειγμα βρίσκεται στον Καναδά, σε ένα συγκρότημα γραφείων τελετών στο Sainte-Thérèse του Κεμπέκ. Το κτίριο των 3.255 τετραγωνικών μέτρων στεγάζει, μεταξύ άλλων, αίθουσες για τις οικογένειες, ένα μεγάλο παρεκκλήσι, κρεματόριο και κουζίνα. Εναλλάκτες θερμότητας που εγκαταστάθηκαν πριν από λίγο περισσότερα από δέκα χρόνια απορροφούν θερμότητα από τα καυσαέρια των αποτεφρώσεων και τη διανέμουν σε όλο το συγκρότημα, ακόμη και στα πεζοδρόμια, για να λιώνει το χιόνι τον χειμώνα.
«Ο ιδιοκτήτης δεν συμφώνησε αμέσως, καθώς πίστευε ότι ίσως έθετε ηθικό δίλημμα», θυμούνται οι μηχανικοί σχεδιασμού Martin Roy και Lianne Cockerton σε άρθρο για το έργο που δημοσιεύτηκε στο ASHRAE Journal.
Σήμερα, οι επισκέπτες περνούν στην υποδοχή μπροστά από μια οθόνη LED που δείχνει την ενεργειακή απόδοση του κτιρίου, εν μέρει με βάση τη λειτουργία του εναλλάκτη. Το φυσικό αέριο χρησιμοποιείται ακόμη για ένα μέρος της θέρμανσης και για τις αποτεφρώσεις, όμως το νέο σύστημα γλιτώνει, κατά εκτίμηση, 29 μετρικούς τόνους εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου τον χρόνο. Η ανάκτηση θερμότητας από αποτεφρώσεις είναι ένας τρόπος να αντισταθμιστεί ο «καταστροφικός αντίκτυπος» του ανθρώπου στο περιβάλλον, λέει η Hannah Rumble, συνεργάτιδα του Centre for Death and Society του Πανεπιστημίου του Bath. «Μπορώ να φανταστώ ότι θα ήταν ένας λόγος για να επιλέξει κάποιος να αποτεφρωθεί σε ένα συγκεκριμένο κρεματόριο».
Τα περισσότερα κρεματόρια με τα οποία επικοινώνησε το WIRED λένε ότι δεν προβάλλουν την τεχνολογία ανάκτησης θερμότητας στις οικογένειες ή στους πενθούντες, αν και εκπρόσωπος του δημοτικού συμβουλίου του Αμπερντίν προσθέτει ότι το συμβούλιο θα κάνει «κάποια ενημέρωση του κοινού για το νέο σύστημα πριν τεθεί σε λειτουργία, για λόγους διαφάνειας».
Η Gaynor Doherty, ανεξάρτητη τελετουργός ανθρωπιστικών κηδειών και γάμων στο Ηνωμένο Βασίλειο, λέει ότι η αξιοποίηση της απορριπτόμενης θερμότητας των κρεματορίων είναι «λογική», αν και θεωρεί ότι η φυσική ταφή -όπου η σορός απλώς τυλίγεται σε σάβανο ή τοποθετείται σε βιοδιασπώμενο φέρετρο και αφήνεται να αποσυντεθεί στο περιβάλλον- ίσως είναι προτιμότερη για πολλούς ανθρώπους με οικολογική ευαισθησία. Το ανθρακικό αποτύπωμα της αποτέφρωσης διαφέρει από εγκατάσταση σε εγκατάσταση, αλλά μπορεί να φτάνει περίπου τα 250 κιλά άνθρακα ανά αποτέφρωση με φυσικό αέριο. Η ανάκτηση θερμότητας αντισταθμίζει ένα μέρος αυτών των εκπομπών (μια εταιρεία ισχυρίζεται εξοικονόμηση 100 κιλών), όχι όμως το σύνολο. Μελέτη του 2024 εκτίμησε ότι, αν αξιοποιούνταν η απορριπτόμενη θερμότητα όλων των κρεματορίων του Ηνωμένου Βασιλείου, θα κάλυπτε μόλις το 1% των συνολικών αναγκών θέρμανσης της χώρας. Ακούγεται λίγο, αλλά η απανθρακοποίηση της θέρμανσης είναι διαβόητα δύσκολη, οπότε κάθε παρέμβαση προς αυτή την κατεύθυνση μπορεί να μετρήσει. Επιπλέον, κάποιοι ίσως νιώθουν ότι το να μοιραστούν τη θερμότητα της αποτέφρωσής τους έχει βαθύ νόημα.
Στη Φινλανδία, το πλήρως ηλεκτρικό κρεματόριο της Kangasala δεν θα παράγει τόση θερμότητα όση ένα αντίστοιχο με φυσικό αέριο, θα λειτουργεί όμως όλο το εικοσιτετράωρο, γιατί είναι πιο αποδοτικό ο ηλεκτρισμός να συμπληρώνει σιγά σιγά τη θερμότητα που συγκρατούν τα κεραμικά υλικά μέσα στους φούρνους. Η σύνδεση με το δίκτυο τηλεθέρμανσης σημαίνει ότι, όταν οι πενθούντες γυρίζουν σπίτι από τις τελετές στο νέο κρεματόριο, ένα μικρό μέρος της ζεστασιάς που νιώθουν μόλις περάσουν την πόρτα τους μπορεί κάλλιστα να προέρχεται από την αποτέφρωση του ανθρώπου που αγαπούσαν.
Ο Heikkilä λέει ότι η δουλειά στο έργο τον έβαλε σε μεγάλες σκέψεις. «Το έχω σκεφτεί, και όταν έρθει η ώρα μου, θα ήθελα να αποτεφρωθώ και η θερμότητά μου να ανακυκλωθεί», λέει. «Είναι το λογικό. Η τελευταία χάρη που μπορείς να κάνεις στον κόσμο».
Το άρθρο δημοσιεύθηκε αρχικά στο WIRED US και μεταφράστηκε από τα αγγλικά.
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
