ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΠΕΡΙΠΟΥ 99 εκατομμύρια χρόνια, σε ένα τροπικό δάσος της σημερινής Μιανμάρ, μια σαύρα έχασε την ουρά της.
Δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς προηγήθηκε. Ίσως το ζώο παγιδεύτηκε στη ρητίνη ενός δέντρου και κατάφερε να ξεφύγει αφήνοντας πίσω του ένα τμήμα του σώματός του. Ίσως βρέθηκε αντιμέτωπο με έναν θηρευτή, ο οποίος κατέληξε με την ουρά στα δόντια του.
Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι η ουρά εγκλωβίστηκε στη ρητίνη και διατηρήθηκε για σχεδόν 99 εκατομμύρια χρόνια, μέχρι να μετατραπεί σε κεχριμπάρι.
Σήμερα, ένα μικροσκοπικό απολίθωμα κρυμμένο μέσα σε ένα κομμάτι κεχριμπαριού πλάτους μόλις 18 χιλιοστών, προσφέρει την πρώτη άμεση απολιθωματική ένδειξη εκούσιας αποκοπής της ουράς σε σπονδυλωτό ζώο.
Η μελέτη, με Έλληνα επικεφαλής, δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο επιστημονικό περιοδικό Palaeontologia Electronica φέρνοντας στο προσκήνιο ένα ερώτημα που απασχολεί εδώ και χρόνια τους εξελικτικούς βιολόγους:
«Πότε και πώς εξελίχθηκε ένας από τους πιο αποτελεσματικούς μηχανισμούς άμυνας των σαυρών;»
Το απολίθωμα αποτελεί, σύμφωνα με την ερευνητική ομάδα που το μελέτησε, την πιο καλοδιατηρημένη μέχρι σήμερα άμεση ένδειξη αυτοτομίας της ουράς στο αρχείο των απολιθωμάτων.
Πρόκειται για τον μηχανισμό με τον οποίο ορισμένες σαύρες αποκόπτουν εκούσια την ουρά τους, προκειμένου να αποσπάσουν την προσοχή ενός θηρευτή και να διαφύγουν.
Η ανακάλυψη ξεκίνησε σχεδόν τυχαία όταν οι ερευνητές αγόρασαν διαδικτυακά ένα κεχριμπάρι το οποίο δώρισαν στις συλλογές του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Steinhardt του Πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ στο Ισραήλ. Το κεχριμπάρι αυτό είχε ταυτοποιηθεί ως τμήμα φυτού ή εντόμου, και αποθηκεύτηκε σε συρτάρι για χρόνια.
Η σημασία του αποκαλύφθηκε όταν ο Dolev Fabrikant, υποψήφιος διδάκτορας στη Νέα Σχολή Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ, το εξέτασε κατά τη μελέτη δειγμάτων κεχριμπαριού.
«Κοιτάζοντας πιο προσεκτικά, συνειδητοποίησα ότι αυτό που έμοιαζε με κλαδάκι ήταν καλυμμένο με μικροσκοπικά λέπια», λέει στο WIRED Greece ο Fabrikant. «Ήταν η ουρά μιας σαύρας!»
Όταν ο Fabrikant ενημέρωσε τον επιβλέποντα Έλληνα Καθηγητή του, Λεωνίδα-Ρωμανό Νταβράνογλου, στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Steinhardt και τη Σχολή Ζωολογίας του Πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ, εκείνος ενθουσιάστηκε.
«Παραλίγο να πεταχτώ από την καρέκλα μου!», λέει ο Δρ. Νταβράνογλου.
«Κατάλαβα αμέσως ότι αυτό το μικροσκοπικό απολίθωμα μπορούσε να ανοίξει ένα μοναδικό παράθυρο στο παρελθόν, βοηθώντας μας να κατανοήσουμε την ιστορία μίας από τις πιο διαδεδομένες στρατηγικές επιβίωσης των ερπετών».
Η αυτοτομία είναι ένας εξελικτικός μηχανισμός άμυνας. Περίπου τα 2/3 των σημερινών ειδών σαύρας μπορούν να αποκόψουν την ουρά τους σε ειδικά σημεία, αφήνοντας πίσω ένα τμήμα του σώματος που συνεχίζει να κινείται και ενδέχεται να αποσπάσει την προσοχή του θηρευτή.
Το κόστος είναι σημαντικό γιατί η ουρά παίζει ρόλο στην ισορροπία, την κίνηση και, σε ορισμένα είδη, στην αποθήκευση ενέργειας. Ωστόσο, σε μια συνάντηση με έναν θηρευτή, η απώλειά της μπορεί να κάνει τη διαφορά ανάμεσα στη διαφυγή και τον θάνατο.
Πολλές σαύρες μπορούν να αναγεννήσουν την ουρά τους. Η νέα ουρά, ωστόσο, δεν είναι απαραίτητα πανομοιότυπη με την αρχική, καθώς συχνά ο οστέινος σκελετός αντικαθίσταται από χόνδρινη δομή.
Το ερώτημα είναι πότε εμφανίστηκε αυτή η ικανότητα στην εξελικτική ιστορία των ερπετών.
Για να απαντήσουν, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν μικροτομογραφία ακτίνων Χ (micro-CT), δημιουργώντας λεπτομερείς τρισδιάστατες απεικονίσεις του απολιθώματος.
Οι σαρώσεις αποκάλυψαν στοιχεία που δύσκολα θα μπορούσαν να μελετηθούν με μια απλή οπτική εξέταση. Στο άκρο της ουράς διακρίνεται μια καθαρή επιφάνεια αποκοπής, με χαρακτηριστικές δομές μυϊκού ιστού που σχηματίζουν ακτινωτά, σχεδόν ανθόμορφα μοτίβα.
Η διάταξη αυτή είναι πανομοιότυπη με τις ουρές σύγχρονων σαυρών που έχουν αποκοπεί με αυτοτομία. Για την ερευνητική ομάδα, αυτή η διάταξη αποτελεί κρίσιμο στοιχείο ότι η ουρά δεν αποσπάστηκε απλώς από ένα χτύπημα ή από την επίθεση κάποιου ζώου, αλλά πιθανότατα αποκόπηκε μέσω ενός εξειδικευμένου βιολογικού μηχανισμού.
Το απολίθωμα φέρει επίσης, ένα τραύμα στο μέσο της ουράς, το οποίο δεν φαίνεται να σχετίζεται με τον μηχανισμό αποκοπής. Οι ερευνητές εξετάζουν το ενδεχόμενο το ζώο να παγιδεύτηκε στη ρητίνη, να απελευθερώθηκε εγκαταλείποντας την ουρά του και στη συνέχεια το αποκομμένο τμήμα να καταναλώθηκε εν μέρει από έντομο. Παραμένει ωστόσο, πιθανό η ουρά να αποσπάστηκε κατά τη διάρκεια επίθεσης θηρευτή.
Παρά την εξαιρετική διατήρηση των εξωτερικών ιστών, το απολίθωμα δεν επιτρέπει την ασφαλή ταυτοποίηση του είδους.
Οι ερευνητές κατατάσσουν την ουρά στην ομάδα των φολιδωτών ερπετών (Squamata), στην οποία ανήκουν οι σαύρες και τα φίδια. Τα διαθέσιμα χαρακτηριστικά δεν επαρκούν για βέβαιη ταξινόμηση σε συγκεκριμένη οικογένεια.
«Τα λέπια της ουράς προσφέρουν ενδείξεις για τις εξελικτικές συγγένειες της σαύρας, αλλά λείπουν το κρανίο και άλλα σκελετικά χαρακτηριστικά που θα επέτρεπαν ασφαλέστερη ταυτοποίηση. Πιθανές συγγένειες υπάρχουν με τις ευρύτερες ομάδες στις οποίες ανήκουν οι σημερινές τοιχόσαυρες (γνωστές ως γουστερίτσες) ή, εναλλακτικά, με τα κονάκια και τους βαράνους», εξηγεί ο Απόστολος Χριστόπουλος, υποψήφιος διδάκτορας στον Τομέα Ζωολογίας – Θαλάσσιας Βιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και συν-συγγραφέας της μελέτης.
Με άλλα λόγια, γνωρίζουμε περισσότερα για το τι έκανε το ζώο παρά για το ακριβές είδος στο οποίο ανήκε.
Η διάκριση αυτή έχει σημασία.
Το απολίθωμα δεν αποδεικνύει ότι όλες οι σαύρες της Κρητιδικής περιόδου διέθεταν αυτοτομία, ούτε ότι ο μηχανισμός λειτουργούσε με τον ίδιο τρόπο σε κάθε εξελικτική γραμμή.
Αποδεικνύει ότι η συμπεριφορά ήταν ήδη παρούσα σε ένα μέλος της συγκεκριμένης ομάδας πριν από περίπου 99 εκατομμύρια χρόνια.
Παλαιότερα απολιθώματα ερπετών εμφανίζουν δομές στους σπονδύλους της ουράς που θα μπορούσαν να διευκολύνουν την αποκοπή της. Σε ορισμένα δείγματα, η παρουσία χόνδρου στο άκρο της ουράς έχει επίσης ερμηνευθεί ως ένδειξη ότι το ζώο είχε αναγεννήσει την ουρά του, ενώ υπάρχουν ήδη ενδείξεις από άλλες έρευνες ότι η δυνατότητα αποκοπής της ουράς μπορεί να έχει πολύ αρχαιότερες ρίζες.
Η διαφορά είναι ότι το κεχριμπάρι διατηρεί μαλακούς ιστούς, επιτρέποντας στους ερευνητές να εξετάσουν όχι μόνο τη δομή των οστών, αλλά και χαρακτηριστικά της ίδιας της επιφάνειας αποκοπής. Αυτή είναι η βασική αιτία για την οποία η ομάδα χαρακτηρίζει το δείγμα ως την πιο καλά διατηρημένη άμεση ένδειξη αυτοτομίας που έχει εντοπιστεί μέχρι σήμερα.
Το κεχριμπάρι προέρχεται από περιοχή της Μιανμάρ, όπου το εμπόριο απολιθωμάτων έχει ενίοτε συνδεθεί με ένοπλες συγκρούσεις από το 2017 και ύστερα. Ο Νταβράνογλου υποστηρίζει ότι η ομάδα αγόρασε το δείγμα διαδικτυακά το 2022 και έλαβε χειρόγραφη δήλωση σύμφωνα με την οποία το δείγμα είχε εξορυχθεί πριν ξεκινήσουν οι εχθροπραξίες τον Φεβρουάριο του 2017. Η τεκμηρίωση της προέλευσης παραμένει ωστόσο, σημαντικό ζήτημα για αρκετούς παλαιοντολόγους.
Πέρα από αυτή καθαυτή τη συμπεριφορά, το εύρημα μπορεί να βοηθήσει τους επιστήμονες να κατανοήσουν καλύτερα την εξέλιξη της αναγέννησης της ουράς στα ερπετά.
Η μελέτη απολιθωμάτων που διατηρούν ανατομικές λεπτομέρειες μπορεί να προσφέρει στοιχεία για το πότε εμφανίστηκαν ορισμένα από αυτά τα χαρακτηριστικά, αν και το συγκεκριμένο δείγμα δεν αρκεί από μόνο του για να προσδιορίσει πότε εξελίχθηκαν τα σχετικά γονίδια.
Όπως και να έχει, σχεδόν 99 εκατομμύρια χρόνια μετά, η ουρά παραμένει ένα μικροσκοπικό αποτύπωμα μιας στιγμής επιβίωσης.
Μια σαύρα που δεν γνωρίζουμε πώς έμοιαζε, ποιον προσπαθούσε να αποφύγει ή αν τελικά κατάφερε να σωθεί, άφησε πίσω της κάτι που η επιστήμη μπορεί πλέον να διαβάσει: ένα εξελικτικό κόλπο επιβίωσης που χρησιμοποιούν μέχρι σήμερα οι απόγονοί της.
What’s Next: Kλείστε την early bird θέση σου στο επόμενο μεγάλο event του WIRED Greece.
Κάντε ετήσια συνδρομή στο WIRED Greece ώστε να μη χάνετε κανένα τεύχος.
Ακολουθήστε μας στο κανάλι μας στο You Tube για να μη χάνετε κανένα vidcast.
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
