Πριν από τον Φεβρουάριο του 2022 η Ουκρανία έχτιζε ήδη ένα ψηφιακό κράτος, με στόχο την καταπολέμηση της γραφειοκρατίας: Λιγότερα πιστοποιητικά, λιγότερο χαμένο χρόνο.
«Μετά την εισβολή πλήρους κλίμακας έγινε σαφές ότι η ψηφιοποίηση αφορούσε την επιβίωση της χώρας και την ασφάλεια των ανθρώπων», λέει η Βαλέρια Κοβάλ, αναπληρώτρια υπουργός Ψηφιακού Μετασχηματισμού. Από τις πρώτες ώρες, ο ρόλος του υπουργείου και του Diia (είναι το κεντρικό οικοσύστημα ψηφιακής διακυβέρνησης της χώρας) άλλαξε εντελώς. «Έπρεπε να δώσουμε γρήγορα λύσεις σε πραγματικά προβλήματα των πολιτών και να στηρίξουμε τον στρατό. Παρότι είμαστε μη στρατιωτικό υπουργείο και δεν χειριζόμαστε άμεσα στρατιωτικά ζητήματα, δεν μπορούσαμε να μείνουμε στην άκρη».
Έτσι ξεκίνησε το Brave1, η πλατφόρμα για startups αμυντικής τεχνολογίας που «βοήθησε όσους φτιάχνουν drones, ρομπότ και άλλες τεχνολογίες να φέρουν γρήγορα τις λύσεις τους στην πρώτη γραμμή».
Το Diia απέκτησε μέσα στις πρώτες μέρες το eDocument. Πολλοί Ουκρανοί που έφευγαν εσπευσμένα λόγω των βομβαρδισμών ή της προέλασης του ρωσικού στρατού εισβολής και δεν πρόλαβαν να πάρουν τα χαρτιά τους. Την ίδια ώρα, τα κρατικά μητρώα είχαν κλείσει για να προστατευθούν τα δεδομένα και τα κανονικά ψηφιακά διαβατήρια δεν ήταν διαθέσιμα στην εφαρμογή, ενώ οι έλεγχοι ταυτότητας στα σημεία ελέγχου και από την αστυνομία γίνονταν «κυριολεκτικά σε κάθε βήμα».
Το eDocument λειτούργησε ως ευέλικτο προσωρινό πιστοποιητικό ταυτότητας, με τα στοιχεία του διαβατηρίου και τον αριθμό φορολογικού μητρώου. «Αυτό βοήθησε εκατομμύρια ανθρώπους εκείνες τις δύσκολες μέρες. Από εκεί και πέρα αρχίσαμε να προσαρμοζόμαστε στην πραγματικότητα του πολέμου και να βγάζουμε υπηρεσίες κομμένες στα μέτρα των σημερινών αναγκών».
Στην Ουκρανία μεγάλο μέρος της καθημερινότητας συνεχίζει να περνά μέσα από ένα smartphone. Από τις πιο κρίσιμες υπηρεσίες η Κοβάλ ξεχωρίζει εκείνες για τους εσωτερικά εκτοπισμένους: με λίγα κλικ αποκτά κανείς το σχετικό καθεστώς και κάνει αίτηση για μηνιαία οικονομική ενίσχυση. Αναφέρει επίσης το eRecovery, το πρόγραμμα για τις κατοικίες που καταστράφηκαν ή υπέστησαν ζημιές. Οι αιτήσεις αποζημίωσης υποβάλλονται μέσα από το Diia και «οι Ουκρανοί έχουν ήδη λάβει πάνω από 100 δισ. γρίβνες».
Στην εφαρμογή υπάρχει και το eEnemy (eVoroh), ένα εργαλείο με το οποίο οι πολίτες, κυρίως στα κατεχόμενα εδάφη, «μοιράζονται με τους υπερασπιστές μας πληροφορίες για τις κινήσεις του εχθρού και τον στρατιωτικό εξοπλισμό του».
Ο βασικός κανόνας που εγγυάται την ασφάλεια είναι ότι το Diia δεν συγκεντρώνει και δεν αποθηκεύει προσωπικά δεδομένα πολιτών στους servers του.
Υπάρχει η δυνατότητα αγοράς πολεμικών ομολόγων, υπάρχει και ο γάμος με βιντεοκλήση, που έγινε «σωσίβιο» για τους στρατιωτικούς: πάνω από 75.000 ζευγάρια έχουν παντρευτεί ως τώρα μέσω του Diia, περισσότερα από 2.000 από αυτά οικογένειες στρατιωτικών.
«Το βασικό που πέτυχε το Diia στον πόλεμο είναι ότι διατήρησε την αίσθηση πως το κράτος βρίσκεται δίπλα στον πολίτη. Όπου κι αν βρέθηκε ένας Ουκρανός, το κράτος του και τα έγγραφά του έμεναν πάντα στο κινητό του».
Στον πόλεμο οι πολίτες χρειάζονται ταχύτερη και ευκολότερη πρόσβαση, ενώ το ίδιο ψηφιακό κράτος είναι διαρκώς στόχος των ρωσικών κυβερνοεπιθέσεων. Η Κοβάλ παραδέχεται ότι η ισορροπία είναι λεπτή. «Ο βασικός κανόνας που εγγυάται την ασφάλεια είναι ότι το Diia δεν συγκεντρώνει και δεν αποθηκεύει προσωπικά δεδομένα πολιτών στους servers του. Η εφαρμογή δουλεύει ως aggregator. Όταν ανοίγεις ένα έγγραφο ή ζητάς μια υπηρεσία, το Diia στέλνει ένα εφάπαξ ασφαλές αίτημα στο αντίστοιχο κρατικό μητρώο, εμφανίζει την πληροφορία στην οθόνη του κινητού σου και δεν αφήνει κανένα αντίγραφο στην εφαρμογή».
Για την ταυτοποίηση χρησιμοποιούνται το BankID και τα βιομετρικά έγγραφα, που καλύπτουν το 97% του ενήλικου πληθυσμού. «Η λογική είναι απλή και κατανοητή: αν εμπιστεύεσαι την τράπεζά σου, μπορείς με την ίδια ασφάλεια να εμπιστευτείς και το Diia». Απέναντι στις ρωσικές επιθέσεις, το Security Operations Center του υπουργείου δουλεύει όλο το εικοσιτετράωρο. «Παρακολουθεί ολόκληρο το οικοσύστημα, εντοπίζει αμέσως κάθε ύποπτη δραστηριότητα ή απόπειρα επίθεσης και την εξουδετερώνει πριν φτάσει σε εμάς».
Ο πόλεμος άλλαξε και τον τρόπο που σχεδιάζονται οι υπηρεσίες, για εκατομμύρια εκτοπισμένους μέσα και έξω από τη χώρα, για στρατιώτες, βετεράνους και τις οικογένειές τους. «Η βασική αλλαγή στην προσέγγισή μας είναι ότι περάσαμε από ένα μοντέλο αντίδρασης στη μέγιστη ευελιξία και στον ανθρωποκεντρισμό. Πάνω απ’ όλα, αφαιρέσαμε τον ανθρώπινο παράγοντα και τις γραφειοκρατικές καθυστερήσεις όπου ήταν δυνατό. Όταν ένας άνθρωπος βρίσκεται σε δύσκολη θέση, δεν έχει χρόνο να μαζεύει χαρτιά ή να περιμένει εβδομάδες».
Προτεραιότητα είναι οι στρατιωτικοί και οι βετεράνοι. «Για αυτούς, η επαφή με το κράτος δεν πρέπει να είναι άλλη μια δοκιμασία, αλλά έκφραση σεβασμού και φροντίδας».
Η Ουκρανία μιλά πλέον για το πέρασμα από το ψηφιακό κράτος στο Agentic State, όπου η τεχνητή νοημοσύνη εκτελεί εργασίες για λογαριασμό του πολίτη. «Για εμάς το Agentic State είναι πρωτίστως μια αλλαγή στην ίδια τη λογική των δημόσιων υπηρεσιών. Ο άνθρωπος δεν θα χρειάζεται πια να καταλαβαίνει πώς λειτουργεί το κράτος μόνο και μόνο για να πάρει μια υπηρεσία από αυτό».
Σήμερα ο χρήστης ψάχνει μόνος του την υπηρεσία, διαβάζει όρους, συμπληρώνει φόρμες, περνά από πολλά βήματα. Στο νέο μοντέλο θα αρκεί να πει τι χρειάζεται ή τι συνέβη στη ζωή του. Για παράδειγμα, ότι απέκτησε παιδί ή ότι θέλει να ανοίξει επιχείρηση. Ο AI agent θα προτείνει αυτόματα τις υπηρεσίες, θα τον καθοδηγεί στα βήματα και, όπου είναι δυνατό, θα ολοκληρώνει για λογαριασμό του ένα μέρος από τις ενέργειες.
Ένα μέρος λειτουργεί ήδη. Στο Diia.ai, ο agent της εφαρμογής ειδοποιεί από μόνος του τους χρήστες για πρόστιμα της τροχαίας, ενώ μέσα από το chat μπορεί κανείς να πάρει βεβαίωση μόνιμης κατοικίας για ενήλικο ή για παιδί και να πληρώσει ένα πρόστιμο. «Είμαστε πεπεισμένοι ότι τα portals και οι ιστοσελίδες κάποια στιγμή θα εξαφανιστούν, γιατί ολόκληρη η ζωή του πολίτη θα βρίσκεται μέσα στο κινητό του». Το επόμενο στάδιο το ονομάζει AI Native κράτος, με την τεχνητή νοημοσύνη ως αόρατο αλλά απαραίτητο κομμάτι της κρατικής υποδομής. «Με λίγα λόγια, η βασική αλλαγή στην εμπειρία του χρήστη είναι λιγότερο ψάξιμο και λιγότερη γραφειοκρατία. Το κράτος προλαβαίνει τις ανάγκες των πολιτών του».
Άλλαξε ο πόλεμος τον τρόπο που η Ουκρανία αντιλαμβάνεται την ψηφιακή της κυριαρχία; «Αν είμαστε καν σε θέση να μιλάμε γι’ αυτό μέσα σε έναν τέτοιο πόλεμο, η απάντηση είναι κατηγορηματική – ναι, άλλαξε. Το καλύτερο παράδειγμα είναι η δημιουργία ενός κυρίαρχου μοντέλου τεχνητής νοημοσύνης». Από τις πρώτες μέρες της εισβολής το υπουργείο οργάνωσε τις υποδομές του με τη λογική του «φρουρίου υπό πολιορκία» και η Κοβάλ υποστηρίζει ότι η επιλογή δικαιώθηκε: παρά τις μαζικές κυβερνοεπιθέσεις και τις φυσικές απειλές, το Diia και τα βασικά εθνικά συστήματα δεν σταμάτησαν να λειτουργούν «ούτε για μια στιγμή», ενώ μετά την εκκένωση και το ασφαλές αντίγραφο των δεδομένων στο cloud όλα τα μητρώα επανήλθαν online στον συντομότερο δυνατό χρόνο.
«Για εμάς η ψηφιακή κυριαρχία δεν έχει να κάνει με την απομόνωση, αλλά με την ικανότητα να είσαι ισχυρός και αξιόπιστος εταίρος».
Η ψηφιοποίηση κάνει το κράτος ταχύτερο και περιορίζει τα περιθώρια της διαφθοράς, όμως οι αλγόριθμοι μπορούν να κάνουν τις αποφάσεις λιγότερο ορατές. «Για εμάς είναι απαραίτητη μια πολύ σαφής αρχή: η τεχνητή νοημοσύνη πρέπει να αφαιρεί τη δουλειά ρουτίνας, όχι την ευθύνη. Δεν θέλουμε να αντικαταστήσουμε μια σαφή γραφειοκρατία με έναν ακατανόητο αλγόριθμο. Όσο μεγαλύτερη είναι η επίδραση μιας απόφασης στα ανθρώπινα δικαιώματα, τόσο υψηλότερα πρέπει να είναι τα πρότυπα για τη διαφάνεια, τον ανθρώπινο έλεγχο και τη δυνατότητα αναθεώρησης ή προσφυγής».
«Το Agentic State δεν σημαίνει ένα κράτος όπου ο αλγόριθμος έχει τον τελευταίο λόγο. Το αντίθετο: όσο περισσότερη τεχνολογία χρησιμοποιούμε, τόσο πιο ζωτικό είναι να διαφυλάξουμε το δικαίωμα του ανθρώπου να καταλαβαίνει ποιος πήρε μια απόφαση, πώς την πήρε, και να έχει τη δυνατότητα να την αμφισβητήσει».
Το ρυθμιστικό πλαίσιο χτίζεται σε ευθυγράμμιση με τα ευρωπαϊκά πρότυπα: κατευθυντήριες γραμμές ανά κλάδο, ένας οργανισμός αυτορρύθμισης με 17 κορυφαίες εταιρείες της αγοράς, προσαρμογή της μεθοδολογίας HUDERIA, ένα Sandbox για τη δοκιμή λύσεων AI και blockchain πριν από την κλιμάκωσή τους.
Η Ουκρανία έχει υπογράψει τη Σύμβαση-Πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης για την τεχνητή νοημοσύνη και τη Διακήρυξη του Μπλέτσλεϊ, που ενώνει 28 χώρες και την ΕΕ, ενώ ετοιμάζει Στρατηγική Ανάπτυξης της AI έως το 2030. «Το Agentic State δεν σημαίνει ένα κράτος όπου ο αλγόριθμος έχει τον τελευταίο λόγο. Το αντίθετο: όσο περισσότερη τεχνολογία χρησιμοποιούμε, τόσο πιο ζωτικό είναι να διαφυλάξουμε το δικαίωμα του ανθρώπου να καταλαβαίνει ποιος πήρε μια απόφαση, πώς την πήρε, και να έχει τη δυνατότητα να την αμφισβητήσει».
Η Ουκρανία πολεμά και ταυτόχρονα διαπραγματεύεται το μέλλον της μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Κοβάλ θεωρεί ότι σε αρκετά πεδία είναι ήδη μπροστά από τις περισσότερες χώρες. «Κάναμε το smartphone βασικό εργαλείο επαφής με το κράτος, ενώ η ΕΕ έχτισε την ηλεκτρονική της διακυβέρνηση γύρω από τα web portals. Ήμασταν επίσης οι πρώτοι στον κόσμο που εξισώσαμε νομικά τα ψηφιακά διαβατήρια με τα φυσικά, και ξεκινήσαμε πλήρως αυτοματοποιημένες υπηρεσίες χωρίς καμία εμπλοκή υπαλλήλου, όπως το άνοιγμα ή το κλείσιμο μιας επιχείρησης μέσα σε δευτερόλεπτα».
Και καταλήγει: «Η εμπειρία του πολέμου απέδειξε ότι η πραγματική ψηφιακή κυριαρχία είναι ο συνδυασμός εσωτερικής τεχνικής ανθεκτικότητας και βαθιάς ενσωμάτωσης με τον πολιτισμένο κόσμο».
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
