Δεν διαθέτει αυτή τη βαριά ουκρανική προφορά όταν μιλάει στ’ αγγλικά. Ακόμα και εμφανισιακά παραπέμπει σε αυτό ακριβώς που είναι: καθηγητής σε αμερικανικό πανεπιστήμιο. Κι όμως, ο Ρόμαν Σερεμέτα, Ουκρανός από το Ιβάνο-Φρανκίβσκ, συμμετέχει με τον δικό του τρόπο στον πόλεμο της χώρας του.
Ο Σερεμέτα έχει γίνει τα τελευταία χρόνια μία από τις πιο αναγνωρίσιμες ουκρανικές φωνές στο διαδίκτυο, δίνοντας καθημερινά τις δικές του μάχες απέναντι στη ρωσική προπαγάνδα, τα bots και τα trolls. Με σχεδόν μισό εκατομμύριο ακολούθους και αναρτήσεις που φτάνουν σε δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους, έχει μετατρέψει τα social media σε ένα δεύτερο πεδίο μάχης.
«Ο μόνος τρόπος να λυθεί τελικά αυτό είναι μέσα από κάποιου είδους διπλωματική λύση. Ίσως σε 30 χρόνια, σε 40, σε 50. Ακριβώς όπως η Σοβιετική Ένωση διαλύθηκε μια μέρα, πιστεύω ότι και η ρωσική αυτοκρατορία μια μέρα θα διαλυθεί».
Η έκθεση αυτή έχει και κόστος. Ο Σερεμέτα λέει ότι βρίσκεται συστηματικά στο στόχαστρο ρωσικών bots και trolls, που κατακλύζουν τις αναρτήσεις του με χιλιάδες σχόλια, ενώ έχει δεχτεί επανειλημμένες απειλές και απόπειρες παραβίασης των λογαριασμών του – κάποια στιγμή κατάφεραν να χακάρουν και τον λογαριασμό του στο Twitter. Με την επίδραση που έχει στο πεδίο των social media, θεωρεί ότι έχει γίνει πλέον πιο σοβαρός στόχος, χωρίς όμως να σκέφτεται να αποσυρθεί από αυτή τη μάχη. «Αυτό είναι το τίμημα που πρέπει να πληρώσουμε αν πρόκειται να παλέψουμε για το σωστό. Όλα έχουν ένα κόστος».
Μιλήσαμε μέσω Zoom μολονότι η αρχική συνεννόηση προέβλεπε συνάντηση στο Κίεβο. Για τα 35χρονα της ουκρανικής ανεξαρτησίας είχε πρόσκληση από τον πρόεδρο Ζελένσκι για δυο εκδηλώσεις στην ουκρανική πρωτεύουσα. Δεν πήγε καθώς εκείνη η εβδομάδα ήταν η πρώτη του εξαμήνου, «και είμαι πρόεδρος του τμήματος. Δεν υπήρχε τρόπος να κάνω το ταξίδι χωρίς να υπονομεύσω κάποια από αυτά που πρέπει να κάνω εδώ».
Είναι καθηγητής και πρόεδρος του τμήματος οικονομικών στο Case Western Reserve University. Είναι επίσης ιδρυτικός πρύτανης του American University Kyiv. «Μετακόμισα στην Ουκρανία στα τέλη του 2021 για να ανοίξω ένα ολοκαίνουργιο πανεπιστήμιο, και έμεινα εκεί ως τα τέλη του 2023». Στο ίδιο διάστημα ήταν πρόεδρος του Ukrainian American House, που έστειλε βοήθεια άνω των 10 εκατομμυρίων δολαρίων.
Ποιος είναι ο Ρομάν Σερεμέτα; Του ζητώ να συστηθεί. «Γεννήθηκα στη δυτική Ουκρανία, στο Ιβάνο-Φρανκίβσκ και μετακόμισα στις ΗΠΑ στα 20 μου. Είμαι Αμερικανός πολίτης, αλλά οι γονείς μου και ο αδελφός μου είναι ακόμα στην Ουκρανία. Και τα ξαδέλφια μου είναι στην πρώτη γραμμή, πέντε από αυτά. Πέρα από το ότι είναι το σωστό, έχω κι αυτή τη σύνδεση». Για εκείνον, ο πόλεμος είναι και ζήτημα προσωπικό – αφορά την ίδια του την οικογένεια.
Στις 24 Φεβρουαρίου 2022, ημέρα έναρξης της ρωσικής εισβολής, βρισκόταν στο Κίεβο. «Δεν πίστευα ότι η Ρωσία θα επιτεθεί». Λίγο μετά, όταν ο ουκρανικός στρατός απελευθέρωσε μία σειρά από εδάφη βορείως του Κιέβου, επέστρεψε στην Αμερική. «Η γυναίκα μου ανησυχούσε πολύ για μένα».
Πήγε στην Μπούτσα και μίλησε με ανθρώπους. «Είχαν ήδη μαζέψει όλα τα πτώματα των Ουκρανών πολιτών από τους δρόμους, αλλά τα πτώματα των Ρώσων στρατιωτικών ήταν ακόμα μέσα στα τανκς, στα καμένα οχήματα. Η μυρωδιά ήταν ακόμα στον αέρα».
Πώς τον άλλαξε αυτό εσωτερικά; «Μου έδειξε πόσο εύθραυστο είναι το καθετί στη ζωή μας. Χτίζω ένα πανεπιστήμιο, σκέφτομαι ιδέες και προγράμματα και φοιτητές, σκέφτομαι το μέλλον. Και σε μια στιγμή όλα αλλάζουν. Η μεγαλύτερη αλλαγή είναι στον τρόπο που βλέπω τον κόσμο σήμερα».
Δεν σχεδίαζε να γίνει δημόσια φωνή. «Είμαι ακαδημαϊκός. Ποτέ δεν σκέφτηκα να γίνω δημόσιος ομιλητής και influencer». Τον έστρεψε προς τα έξω η ίδια η φύση της επίθεσης. «Το πρώτο θύμα του πολέμου είναι η αλήθεια. Η πρώτη επίθεση της Ρωσίας δεν έγινε καν σε ουκρανικό έδαφος, έγινε στον χώρο της πληροφορίας. Ήταν η δημιουργία ψεύτικων αφηγημάτων: ότι υπάρχουν ναζί εκεί, ότι σκοτώνουν κόσμο στο Ντονμπάς. Ο πρώτος πόλεμος ήρθε ως πόλεμος πληροφοριών, και κατάλαβα ότι χρειαζόμαστε φωνές που θα τον δώσουν».
Οι στόχοι είναι τρεις: η αλήθεια, η ενίσχυση φωνών που δεν ακούγονται, η κατάρριψη των προπαγανδιστικών μύθων. «Πιθανότατα οι μισές από τις αναρτήσεις μου δεν είναι καν δικές μου». Οι μύθοι, προσθέτει, δεν κυκλοφορούν μόνο στο περιθώριο: «Μερικές φορές έρχονται μέσα από πολύ έξυπνους ακαδημαϊκούς στις ΗΠΑ, στη Βρετανία, στην Ελλάδα. Είναι άνθρωποι που δεν θα φανταζόσουν ότι θα έπεφταν σε αυτά τα αφηγήματα, αλλά πέφτουν». Έχει μιλήσει στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και σε συνόδους του ΝΑΤΟ. Πολλά ταξίδια τα πληρώνει μόνος του.
Στόχος ρωσικών bot και τρολ γίνεται συστηματικά. «Αυτή είναι η ιστορία της ζωής μου». Έχει σχεδόν μισό εκατομμύριο ακολούθους και «σε έναν μήνα φτάνω περίπου σε 50 εκατομμύρια ανθρώπους. Αν κάτι ενεργοποιήσει τον αλγόριθμο, μια ανάρτηση θα έχει χιλιάδες σχόλια από ρωσικά bot. Είναι πολύ προφανές ότι δεν έχουν καμία κοινότητα, έχουν μόνο άβαταρ». Το να τα μπλοκάρει όλα «θα ήταν κυριολεκτικά δουλειά πλήρους απασχόλησης».
Ρωτάω επίμονα το πώς το αντιμετωπίζει. «Είναι μια ανάλυση κόστους-οφέλους. Από τη μια πλευρά πολεμάς αυτά τα bot, αλλά ταυτόχρονα σε ενισχύουν ακούσια, γιατί όταν προσπαθούν να προωθήσουν την προπαγάνδα τους, η ανάρτησή σου μοιάζει σαν να έχει πολλή αλληλεπίδραση. Και οι αλγόριθμοι τη βάζουν στην κορυφή, τη βλέπουν όλοι. Οπότε κατά κάποιον τρόπο το μήνυμά μου και το κοινό μου έχουν μεγαλώσει χάρη σε αυτά τα ρωσικά μποτ και τρολ».
Του έχουν χακάρει λογαριασμούς και έχει δεχτεί απειλές. «Αυτό είναι το τίμημα που πρέπει να πληρώσουμε αν πρόκειται να παλέψουμε για το σωστό».
Ο Αλεξάντρ Ντούγκιν έγραψε πρόσφατα ότι, αν η Δύση δεν θέλει κλιμάκωση, αρκεί να παραδώσει την Ουκρανία. Ζητάω την άποψή του. «Ο Ντούγκιν είναι ο άνθρωπος που ανεπίσημα είναι το μυαλό του Πούτιν. Είναι αυτός που έχτισε τη φιλοσοφία της ρωσικής ανωτερότητας. Για αυτόν η Ουκρανία δεν είναι κράτος, είναι μέρος της Ρωσίας. Χωρίς την Ουκρανία, η Ρωσία δεν είναι πλήρης αυτοκρατορία. Ουσιαστικά καλεί σε γενοκτονία του ουκρανικού λαού και της ουκρανικής ταυτότητας. Να μην υπάρχει ουκρανική γλώσσα, να μην υπάρχει ανεξάρτητο κράτος».
Το ίδιο διακύβευμα διατρέχει και το κείμενο που δημοσίευσε ο ίδιος ο Σερεμέτα για τα 35 χρόνια της ανεξαρτησίας. «Η Ουκρανία ως έθνος έχει πολύ μακρά ιστορία. Προηγείται της Μόσχας και της Ρωσίας. Πηγαίνει πίσω στη Ρως του Κιέβου, που είναι τουλάχιστον χιλίων ετών. Τα ουκρανικά είναι πιο κοντά στα λευκορωσικά, στα πολωνικά, στα σλοβακικά, παρά στα ρωσικά».
Το ζήτημα είναι η κρατική υπόσταση. «Το 1991 δεν ήταν καν η πρώτη απόπειρα της Ουκρανίας να αποχωριστεί. Υπήρξε απόπειρα στη μπολσεβίκικη επανάσταση του 1918, υπήρξε και στην εποχή των Κοζάκων. Κάποιος έκανε μια εκτίμηση ότι σε 350 περίπου χρόνια έγιναν τουλάχιστον δύο δεκάδες πόλεμοι ανάμεσα στη Ρωσία και την Ουκρανία. Οπότε όποιος λέει ότι το ΝΑΤΟ το προκάλεσε, μιλάμε για 350 χρόνια ιστορίας».
Τι αλλάζει το 1991; «Επειδή η ίδια η Ρωσία αναγνώρισε την Ουκρανία ως ανεξάρτητο κράτος. Υπάρχουν διεθνείς νόμοι που η ίδια η Ρωσία έχει υπογράψει, που λένε ότι η Κριμαία είναι ουκρανική, ότι το Ντονμπάς, το Λουχάνσκ, όλα αυτά τα εδάφη είναι ουκρανικά. Η Ρωσική Ομοσπονδία δεν υπήρχε μέχρι το 1991. Είναι κι αυτή 35 ετών, ακριβώς όπως η Ουκρανία».
Τον ρωτάω μία πάγια ερώτηση: πώς θα τελειώσει ο πόλεμος; «Δεν βλέπω στρατιωτική λύση σε αυτό το πρόβλημα. Πιστεύω ότι ήταν δυνατή στα πρώιμα στάδια, όταν η Ουκρανία άρχισε να προελαύνει γρήγορα στο Χάρκοβο και στη Χερσώνα. Αν τους δίνονταν αρκετά όπλα, η Ρωσία δεν είχε χρόνο να αντιδράσει, η Ουκρανία μπορούσε να ανακτήσει τα εδάφη. Αλλά δεν έγινε».
«Θα ακούσετε τη ρωσική προπαγάνδα ότι σκοτώθηκαν ένα εκατομμύριο Ουκρανοί στρατιώτες. Όλα αυτά είναι βλακείες. Υπάρχουν τρομερές απώλειες, αλλά η Ρωσία είναι αυτή που αιμορραγεί και με τεράστιο συντελεστή».
Σήμερα η γραμμή έχει παγώσει. «Οι στιγμές που βλέπουμε στις ειδήσεις, ότι η Ρωσία κατέλαβε αυτό το χωριό ή εκείνο το χωριό, είναι τόσο ελάχιστες που με αυτόν τον ρυθμό, αν η Ρωσία συνέχιζε αυτόν τον πόλεμο, θα κρατούσε χιλιάδες χρόνια. Αυτά είναι απλά μαθηματικά». Ο λόγος είναι τεχνολογικός και οικονομικός μαζί. «Ο πόλεμος έχει μεταμορφωθεί σε πόλεμο drones και χαρακωμάτων. Τα τανκς εξαφανίζονται: έχεις εξοπλισμό 10, 20, 30 εκατομμυρίων δολαρίων που καταστρέφεται από drone μερικών εκατοντάδων δολαρίων. Η απόδοση της επένδυσης είναι τεράστια».
Για τις απώλειες είναι κατηγορηματικός. «Θα ακούσετε τη ρωσική προπαγάνδα ότι σκοτώθηκαν ένα εκατομμύριο Ουκρανοί στρατιώτες. Όλα αυτά είναι βλακείες. Υπάρχουν τρομερές απώλειες, αλλά η Ρωσία είναι αυτή που αιμορραγεί και με τεράστιο συντελεστή». «Η αναλογία είναι τουλάχιστον πέντε προς ένα, γιατί η Ουκρανία αμύνεται και η Ρωσία σέρνεται προς τα εμπρός σε μικρές ομάδες και τότε τα ουκρανικά drones τούς χτυπούν».
Στο Κίεβο μίλησε με έναν στρατιώτη με μετατραυματικό στρες. «Υπέφερε από PTSD όχι εξαιτίας των άμεσων χτυπημάτων, αλλά εξαιτίας του πόσους Ρώσους έχει σκοτώσει. Ήταν πολυβολητής, θυμόταν μια μέρα που σκότωσε περίπου 30 Ρώσους. Δεν μπορούσε να πιστέψει ότι σαν ζόμπι πήγαιναν ένας-ένας και εκείνος απλώς τους θέριζε. Μπορείτε να το επεκτείνετε και να σκεφτείτε τι συμβαίνει στην πρώτη γραμμή».
«Δεν υπάρχει στρατιωτικός τρόπος για τη Ρωσία να κατακτήσει την Ουκρανία, επίσης δεν υπάρχει τρόπος τώρα για την Ουκρανία να πάρει πίσω τα κατεχόμενα εδάφη, γιατί αν χρησιμοποιήσει τις ίδιες τακτικές θα εξοντωθεί κι αυτή». Αυτό που βλέπει είναι κατάπαυση του πυρός με την τρέχουσα γραμμή του μετώπου ως γραμμή διαχωρισμού, μια γκρίζα ζώνη και παρατηρητές. «Ιδανικά θα υπήρχαν στρατεύματα στο έδαφος από ευρωπαϊκές χώρες, ίσως ακόμα και από τις ΗΠΑ. Δεν με πειράζει να είναι και στις δύο πλευρές, απλώς για να παρατηρούν ότι δεν υπάρχουν ενεργά πυρά εκατέρωθεν».
Η νομική διάσταση μένει ανοιχτή. «Δεν θα αναγνωρίσουν την Κριμαία, το Ντονμπάς, το Λουχάνσκ, τη Ζαπορίζια ή τη Χερσώνα. Είναι αντισυνταγματικό. Αν το έβαζες σε δημοψήφισμα, θα αποτύγχανε. Αλλά de facto μπορεί να συμφωνήσουν».
Το υπόλοιπο είναι θέμα χρόνου. «Ο μόνος τρόπος να λυθεί τελικά αυτό είναι μέσα από κάποιου είδους διπλωματική λύση. Ίσως σε 30 χρόνια, σε 40, σε 50. Ακριβώς όπως η Σοβιετική Ένωση διαλύθηκε μια μέρα, πιστεύω ότι και η ρωσική αυτοκρατορία μια μέρα θα διαλυθεί».
Ο Σερεμέτα κατά καιρούς επιφυλάσσει ιδιαιτέρως σκληρές αναρτήσεις για τον Ντόναλντ Τραμπ. Ρίχνω το όνομα του Αμερικανού προέδρου στο τραπέζι. «Για μένα απέτυχε ουσιαστικά σε κάθε μέτωπο. Είπε ότι θα σταματήσει αυτή τη σύγκρουση σε 24 ώρες. Βοήθησε τη Ρωσία, έπαιξε με τους κανόνες του Πούτιν, οι Αμερικανοί είναι πραγματικά αναστατωμένοι. Ακόμα και οι άνθρωποι που τον ψήφισαν, γιατί υποτίθεται ότι θα τελείωνε τον πόλεμο, αντ’ αυτού ξεκίνησε καινούριο πόλεμο με το Ιράν».
Και καταλήγει: «Ο μόνος τρόπος που τον βλέπω να παίζει ρόλο είναι ότι η Ρωσία θα αναγκαστεί να πάρει σοβαρές αποφάσεις πολύ σύντομα», εκτιμώντας ότι οι Ρεπουμπλικάνοι θα ηττηθούν κατά κράτος στις επόμενες εκλογές. «Και τότε η Ρωσία δεν θα έχει πια κανέναν σύμμαχο στον Λευκό Οίκο. Άρα γι’ αυτούς αυτό είναι το παράθυρο ευκαιρίας να υπογράψουν συμφωνία ειρήνης όσο ακόμα μπορούν, με κάπως ευνοϊκούς όρους. Γιατί όταν έρθει ο νέος πρόεδρος και είναι πιο φιλοουκρανικός, τότε η Ρωσία θα βρεθεί σε άσχημη θέση».
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
