Πυρηνικός φυσικός, πρόεδρος του Deon Policy Institute
Ο πρωθυπουργός της Ελλάδας ανακοίνωσε τον Μάρτιο ότι η χώρα θα εξετάσει επίσημα τον ρόλο της πυρηνικής ενέργειας στο ενεργειακό της μείγμα. Η απόφαση είναι σωστή, για λόγους ασφάλειας: ενεργειακή ανεξαρτησία, οικονομική ανταγωνιστικότητα, γεωπολιτική ισχύς και κλιματική ουδετερότητα.
Πρώτον, η εξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα καθιστά την Ελλάδα στρατηγικά ευάλωτη. Η πυρηνική ενέργεια είναι πυκνή, σταθερή και αποθηκεύσιμη, με συντελεστές διαθεσιμότητας πάνω από 90%, ενώ οι μικροί αρθρωτοί αντιδραστήρες μπορούν να εγκατασταθούν κατανεμημένα ‒ακόμη και σε νησιά‒, μειώνοντας την εξάρτηση από ευάλωτες διασυνδέσεις.
Δεύτερον, προσφέρει χαμηλό και προβλέψιμο κόστος ενέργειας, κλειδωμένο για δεκαετίες, που στηρίζει τη βιομηχανία και προσελκύει κέντρα δεδομένων. Δημιουργεί όμως και ένα ολόκληρο βιομηχανικό οικοσύστημα υψηλής εξειδίκευσης, με ευκαιρίες συνέργειας με την παγκόσμια ελληνική ναυτιλία.
Η Ελλάδα δεν καλείται να επιλέξει ανάμεσα σε ΑΠΕ και πυρηνικά, αλλά να σχεδιάσει ένα καθαρό, αξιόπιστο και ανταγωνιστικό ενεργειακό σύστημα.
Τρίτον, η περιοχή κινείται ήδη: Τουρκία και Αίγυπτος χτίζουν αντιδραστήρες με ρωσική τεχνολογία, ενώ Ρουμανία και Πολωνία προχωρούν με αμερικανικά προγράμματα. Ένα πυρηνικό πρόγραμμα μπορεί να δέσει τη χώρα μας με τη Δύση για δεκαετίες, διευρύνοντας τη σχέση μας πέρα από τις αμυντικές συμβάσεις και μετατρέποντας μια ενεργειακή επιλογή σε διαρκές εθνικό γεωπολιτικό κεφάλαιο.
Τέλος, η πυρηνική ενέργεια δεν παράγει εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, έχοντας από τις χαμηλότερες εκπομπές σε ολόκληρο τον κύκλο ζωής της ‒συγκρίσιμες με την αιολική‒, και είναι αναγνωρισμένη ως πράσινη από την Ε.Ε.
Ο κόσμος γύρω μας ήδη κινείται προς αυτή την κατεύθυνση. Αν δεν κινηθούμε άμεσα, όχι μόνο θα μείνουμε πίσω, αλλά θα χάσουμε την ευκαιρία να δημιουργήσουμε ένα οικοσύστημα που μπορεί να αναβαθμίσει την ελληνική οικονομία.
Πρόεδρος του Ελληνικού Γραφείου της Greenpeace, μέλος του Συμβουλίου της Greenpeace International
Για να προτιμήσουμε την πυρηνική ενέργεια έναντι των ΑΠΕ πρέπει να πληρούνται μια σειρά από προϋποθέσεις. Πρώτον, το κόστος. Όσον αφορά το κόστος της παραγόμενης ηλεκτρικής ενέργειας, οι πυρηνικές τεχνολογίες έχουν σημειώσει αύξηση 47% από το 2009, σε αντίθεση με τα φωτοβολταϊκά, τα αιολικά και τις μπαταρίες που μείωσαν δραστικά το κόστος. Το σταθμισμένο κόστος παραγωγής των νέων αντιδραστήρων τύπου SMR υπολογίζεται σε 182 έως 351 ευρώ ανά μεγαβατώρα. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (ΑΠΕ) είναι 3-5 φορές φθηνότερες από τα πυρηνικά.
Δεύτερον, οι πραγματικοί χρόνοι κατασκευής και οι υπερβάσεις προϋπολογισμού. Η στατιστική δείχνει διπλάσιους έως πενταπλάσιους χρόνους υλοποίησης από αυτούς που αρχικά υπολογίζονται. Σε υπερβάσεις προϋπολογισμού η πυρηνική ενέργεια αναδεικνύεται πρωταθλήτρια μεταξύ όλων των τεχνικών έργων (+120%). Για σύγκριση, η μέση υπέρβαση προϋπολογισμού στα φωτοβολταϊκά είναι μόλις 1%.
Επίσης, η πυρηνική βιομηχανία δεν έχει λύσει ακόμα δύο βασικά της προβλήματα: αυτά του κινδύνου ατυχημάτων και της ασφαλούς αποθήκευσης για χιλιάδες χρόνια των ραδιενεργών αποβλήτων. Ένα ατύχημα θα έχει τεράστιες και μη αναστρέψιμες συνέπειες. Στην περίπτωση του Τσερνόμπιλ, οι εκτιμήσεις για το συνολικό κόστος κατά τις τρεις πρώτες δεκαετίες μετά το ατύχημα αγγίζουν τα 700 δισεκατομμύρια δολάρια.
Όσο για το επιχείρημα ότι τα πυρηνικά θα συμβάλουν στην καταπολέμηση της κλιματικής απειλής, ας αναλογιστούμε απλώς ότι ακόμη κι αν αποφασίζαμε σήμερα κιόλας να ξεκινήσουμε έναν πυρηνικό σταθμό, αυτός θα ήταν λειτουργικός το 2040. Ως τότε το μείγμα της ηλεκτροπαραγωγής στη χώρα θα είναι απολύτως καθαρό με 100% ΑΠΕ και ισχυρή παρουσία συστημάτων αποθήκευσης που θα εγγυώνται τη φθηνή, ασφαλή και αδιάλειπτη λειτουργία του συστήματος.
Γιώργος Λάσκαρης: Η πυρηνική ενέργεια δεν είναι ανταγωνιστική των ΑΠΕ. Η Ελλάδα δεν καλείται να επιλέξει ανάμεσα σε ΑΠΕ και πυρηνικά, αλλά να σχεδιάσει ένα καθαρό, αξιόπιστο και ανταγωνιστικό ενεργειακό σύστημα. Οι ΑΠΕ είναι και πρέπει να παραμείνουν κεντρικός πυλώνας της μετάβασης. Όμως ένα σύστημα με πολύ υψηλή διείσδυση ΑΠΕ χρειάζεται σταθερή, καθαρή και ελεγχόμενη ισχύ για τις περιόδους που δεν φυσάει ή δεν έχει ήλιο.
Το επιχείρημα ότι οι ΑΠΕ είναι φθηνότερες συγκρίνει μόνο το κόστος παραγωγής της μεμονωμένης μεγαβατώρας. Δεν συνυπολογίζει το πλήρες κόστος του συστήματος, δηλαδή την αποθήκευση, τα δίκτυα, τις διασυνδέσεις, τις εφεδρείες, τις εισαγωγές και τις μονάδες φυσικού αερίου για εξισορρόπηση. Αν συνυπολογιστεί και το κόστος αποθήκευσης, το LCOE (Levelized Cost of Energy – Σταθμισμένο Κόστος Ενέργειας) εκτιμάται περίπου στα 120-130 $/MWh. Στην Ελλάδα ήδη βλέπουμε ότι, παρά την υψηλή συμμετοχή των ΑΠΕ, το σύστημα συνεχίζει να χρειάζεται θερμικές μονάδες, ιδίως σε περιόδους αυξημένης ζήτησης. Αυτό οδηγεί σε υψηλή μεταβλητότητα και σε ώρες/μέρες πολύ υψηλών τιμών. Επομένως, η σωστή σύγκριση δεν είναι «φωτοβολταϊκό έναντι πυρηνικού», αλλά «σύστημα μόνο με ΑΠΕ, αποθήκευση, δίκτυα και φυσικό αέριο» έναντι «συστήματος ΑΠΕ με σταθερή πυρηνική ισχύ μηδενικών εκπομπών».
Στο θέμα του κόστους, οι μεγάλοι παραδοσιακοί αντιδραστήρες πράγματι έχουν παρουσιάσει διαχρονικά καθυστερήσεις στην κατασκευή και υπερβάσεις κόστους. Όμως η συζήτηση σήμερα αφορά κυρίως τους μικρούς αρθρωτούς αντιδραστήρες. Οι SMRs σχεδιάζονται για εργοστασιακή παραγωγή, σταδιακή εγκατάσταση και μείωση του κόστους μέσω επανάληψης. Στο στάδιο ωρίμανσης το LCOE εκτιμάται σε 70-107 $/MWh, ενώ μετά την αποπληρωμή του κεφαλαίου το οριακό κόστος λειτουργίας μπορεί να πέσει στα 30-41 $/MWh. Αυτό δεν είναι ένα φανταστικό σενάριο αλλά ακριβώς ο λόγος που εταιρείες όπως η Microsoft, η Google, η Amazon και η Meta στρέφονται στην πυρηνική ενέργεια για συνεχή, καθαρή ισχύ στα data centers.
Για τον χρόνο υλοποίησης, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν θα λειτουργήσει αύριο ένας αντιδραστήρας στην Ελλάδα αλλά αν θα αρχίσουμε τώρα τη θεσμική, ρυθμιστική, τεχνική και κοινωνική προετοιμασία, ώστε να είμαστε έτοιμοι για την πυρηνική επιλογή τη δεκαετία του 2030. Αν περιμένουμε μέχρι να χρειαστούμε την τεχνολογία, θα είναι ήδη αργά.
Τέλος, η ασφάλεια και τα απόβλητα πρέπει να αντιμετωπίζονται σοβαρά αλλά όχι φοβικά. Οι SMRs έχουν μικρότερους πυρήνες, παθητικά συστήματα ασφαλείας, δυνατότητα αυτόματης ψύξης χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση και, σε ορισμένα σχέδια, σφραγισμένους πυρήνες μεγάλης διάρκειας. Τα απόβλητα είναι ένα ζήτημα για όλες τις χώρες, αλλά για την Ελλάδα είναι μικρού όγκου και διαχειρίσιμα.
Η βεβαιότητα ότι το 2040 η Ελλάδα θα έχει 100% καθαρό, φθηνό και αδιάλειπτο σύστημα μόνο με ΑΠΕ και αποθήκευση δεν είναι στρατηγική· είναι υπόθεση εργασίας. Η ενεργειακή πολιτική δεν μπορεί να βασίζεται σε ένα μόνο σενάριο. Η πυρηνική ενέργεια είναι μια καθαρή μορφή ενέργειας και μια ενεργειακή επιλογή που η Ελλάδα οφείλει να εξετάσει τώρα.
Κωστής Παπαϊωάννου: Οι πυρηνικοί σταθμοί δεν είναι συμβατοί με την περαιτέρω ανάπτυξη των ΑΠΕ. Τα πυρηνικά λειτουργούν ως «μονάδες βάσης» με τα τεχνικά τους ελάχιστα, έχουν μεγάλους χρόνους απόκρισης και δεν μπορούν να ακολουθήσουν τη διαλείπουσα λειτουργία των ΑΠΕ. Το πραγματικό ζητούμενο είναι να υπάρχει τρόπος κάλυψης των αναγκών όταν δεν υπάρχει ηλιοφάνεια ή δεν πνέει ο άνεμος. Και αυτό επιτυγχάνεται με συστήματα αποθήκευσης με συσσωρευτές που ανταποκρίνονται στη διαλείπουσα λειτουργία των ΑΠΕ σε χιλιοστά του δευτερολέπτου (!) και με πολύ μικρότερο κόστος.
Τον δρόμο άνοιξε ένα project που θα παρέχει 1 GW αδιάλειπτης ισχύος σε 24ωρη βάση, επενδύοντας σχεδόν 6 δισ. δολάρια σε 5,2 GW φωτοβολταϊκών και 19 GWh μπαταρίες στο Άμπου Ντάμπι, και αναμένεται να είναι πλήρως λειτουργικό μετά το 2027. Πρόσφατη μελέτη του Διεθνούς Οργανισμού για τις ΑΠΕ εξετάζει την αδιάλειπτη παροχή ενέργειας 24 ώρες το 24ωρο με υβριδικούς σταθμούς. Το σημερινό κόστος της αδιάλειπτης ενέργειας εκτιμάται σε περίπου 90 $/MWh και πέφτει στα 60 $/MWh το 2035 για κλιματικές συνθήκες ανάλογες με αυτές της Ελλάδας. Το κόστος αυτό είναι μικρότερο από το αντίστοιχο των σταθμών ηλεκτροπαραγωγής με φυσικό αέριο ή των πυρηνικών.
Η πυρηνική ενέργεια προβάλλεται ψευδώς ως ευκαιρία για ενεργειακή ανεξαρτησία. Ποια ενεργειακή ανεξαρτησία, όταν τόσο η τεχνολογία όσο και τα πυρηνικά καύσιμα είναι εισαγόμενα;
Το κόστος των SMRs υποεκτιμάται. Αναφέρετε ότι «στο στάδιο ωρίμανσης το LCOE εκτιμάται σε 70-107 $/MWh, ενώ μετά την αποπληρωμή του κεφαλαίου το οριακό κόστος λειτουργίας μπορεί να πέσει στα 30-41 $/MWh». Ποιο στάδιο ωρίμανσης; Ακόμα δεν υπάρχει λειτουργικός SMR σε εμπορική λειτουργία. Για να υπάρξει ωρίμανση και οικονομία κλίμακας πρέπει να κατασκευαστούν εκατοντάδες SMRs, δηλαδή μιλάμε τουλάχιστον για το 2040 και μετά. Όσο για το κόστος «μετά την αποπληρωμή του κεφαλαίου», μιλάμε για τη δεκαετία του 2060.
Πρόσφατες μελέτες υπολογίζουν το σταθμισμένο κόστος παραγωγής των νέων αντιδραστήρων τύπου SMR σε 183-352 ευρώ ανά μεγαβατώρα (εκτίμηση για το 2030), κόστος που αναμένεται να είναι 157-267 ευρώ ανά μεγαβατώρα το 2050.
Η υπόσχεση για λιγότερα πυρηνικά απόβλητα από τους SMRs είναι αβάσιμη. Εξετάζοντας 3 σχέδια SMR, διαπιστώνουμε ότι θα είχαν υψηλότερη παραγωγή πυρηνικών αποβλήτων, με πέντε φορές τα επίπεδα αναλωμένου πυρηνικού καυσίμου και τριάντα και πλέον φορές την παραγωγή μακράς διάρκειας χαμηλής και ενδιάμεσης ραδιενέργειας αποβλήτων και βραχύβιων χαμηλής και ενδιάμεσης ραδιενέργειας αποβλήτων αντίστοιχα.
Η πυρηνική ενέργεια προβάλλεται ψευδώς ως ευκαιρία για ενεργειακή ανεξαρτησία. Ποια ενεργειακή ανεξαρτησία, όταν τόσο η τεχνολογία όσο και τα πυρηνικά καύσιμα είναι εισαγόμενα; Και οι χώρες που διαθέτουν αυτά τα δύο είναι μετρημένες στα δάχτυλα του ενός χεριού. Η απόλυτη εξάρτηση.
Τέλος, ας σχολιάσουμε το επιχείρημα ότι «η βεβαιότητα ότι το 2040 η Ελλάδα θα έχει 100% καθαρό, φθηνό και αδιάλειπτο σύστημα μόνο με ΑΠΕ και αποθήκευση δεν είναι στρατηγική, είναι υπόθεση εργασίας». Μα αυτό προβλέπει το Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα ως το 2040. Και στο μέλλον αυτό δεν υπάρχει χώρος για πυρηνικά.
Η ερώτησή μου είναι η εξής: δεδομένου ότι δεν διατίθενται στην αγορά εμπορικοί SMR, από που θα τους προμηθευτούμε και σε τι τιμή; Από πού θα προμηθευτούμε το πυρηνικό καύσιμο; Ακόμη και δυτικές χώρες προμηθεύονται σήμερα από τη Ρωσία.
Γιώργος Λάσκαρης: Η συζήτηση δεν είναι από ποιον θα αγοράσει πυρηνικούς αντιδραστήρες η Ελλάδα, αλλά αν θα αναλύσει με ωριμότητα και αντικειμενικότητα τον ρόλο της πυρηνικής ενέργειας. Οι τεχνολογίες εξελίσσονται ραγδαία στη Δύση: έχουν ανακοινωθεί 28 νέα μικρά πυρηνικά εργοστάσια στην Αμερική, 9 στον Καναδά και 7 στην Αγγλία. Οι σημερινές τιμές θα πέσουν, όπως έγινε και με τις ΑΠΕ. Το καύσιμο μπορεί να διασφαλιστεί μέσω δυτικών και συμμαχικών αλυσίδων παραγωγής, καθώς παράλληλα εξελίσσονται στη δύση και τεχνολογίες ανακύκλωσης καυσίμων. Αν σταματήσουμε τη συζήτηση προτού γίνει η θεσμική, ρυθμιστική και τεχνική ανάλυση, τότε η Ελλάδα θα μείνει για ακόμα μία φορά ουραγός των εξελίξεων.
Δεδομένου ότι η πυρηνική ενέργεια έχει ανθρακικό αποτύπωμα συγκρίσιμο ‒και σε ορισμένες εκτιμήσεις ακόμη χαμηλότερο‒ με αυτό πολλών ΑΠΕ, ενώ παράγει τεράστια αποθηκεύσιμα ποσά ενέργειας και η ανάπτυξη ενός πυρηνικού έργου μπορεί να έχει σημαντικά πολλαπλασιαστικά οφέλη για την οικονομία, δημιουργώντας καλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας και ευκαιρίες συμμετοχής για ελληνικές επιχειρήσεις, συμφωνείτε τουλάχιστον να ανοίξει θεσμικά ο διάλογος και να γίνουν οι απαραίτητες μελέτες; Δηλαδή να εξεταστούν νηφάλια τα θεσμικά, ρυθμιστικά, τεχνικά, οικονομικά και κοινωνικά βήματα που θα απαιτούνταν, ώστε η Ελλάδα να είναι έτοιμη να αξιολογήσει την πυρηνική επιλογή στη δεκαετία του 2030;
Κωστής Παπαϊωάννου: Δεν είμαστε εναντίον του διαλόγου, απόδειξη αυτή η νηφάλια παράθεση επιχειρημάτων και στοιχείων. Ούτε μπορούμε να εμποδίσουμε κανέναν να οραματίζεται και να κάνει μελέτες. Το θέμα είναι ότι οι μελέτες αυτές θα γίνουν με δημόσιο χρήμα που δεν περισσεύει. Αν μια εταιρεία επιθυμεί να κάνει ασκήσεις επί χάρτου, είναι ελεύθερη να το κάνει, αρκεί να πληρώνει. Το παράδοξο όμως είναι πως οι πυρηνικοί σταθμοί δεν είναι εφικτοί χωρίς κρατική ενίσχυση ‒ ούτε η κατασκευή ούτε η λειτουργία τους. Φέτος λόγω καύσωνα έκλεισαν πυρηνικοί σταθμοί σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, είτε διότι η θερμοκρασία του νερού των ποταμών που τους ψύχει υπερέβη το όριο ασφαλείας, είτε επειδή η στάθμη του έπεσε επικίνδυνα. Τα δε ατυχήματα, παρά τις όποιες προφυλάξεις (τέτοιες υπήρχαν και στη Φουκουσίμα, αλλά το κακό έγινε), είναι πιθανά είτε πρόκειται για αστοχίες. είτε για σεισμούς. είτε για τρομοκρατία. Και, βέβαια, σε περίπτωση ατυχήματος το οικονομικό κόστος το αναλαμβάνει η χώρα, και όχι κάποια εταιρεία, ενώ το κοινωνικό κόστος το επωμίζονται οι πολίτες.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο δεύτερο τεύχος του WIRED Greece. Γίνε συνδρομητής εδώ.
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
