Περίπου το 70% των συνομιλιών που έχουν οι χρήστες με τα chatbots γενετικής τεχνητής νοημοσύνης αφορούν προσωπικά θέματα. Μόνο το ChatGPT θα καταγράφει πάνω από 700 εκατομμύρια ενεργούς εβδομαδιαίους χρήστες το 2026.
Για ορισμένους ειδικούς στην ψυχική υγεία, αυτή η αυξανόμενη δημοτικότητα προσδίδει μια νέα διάσταση σε ένα ερώτημα που έχει εξεταστεί στο παρελθόν από διαφορετικές οπτικές γωνίες: τι συμβαίνει όταν ένα άτομο αρχίζει να αναπτύσσει μια καθημερινή σχέση με ένα chatbot τεχνητής νοημοσύνης;
Η αλληλεπίδραση με ένα chatbot μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα ελκυστική για άτομα που πάσχουν από κοινωνικό άγχος, χαμηλή αυτοεκτίμηση ή αισθήματα μοναξιάς, καθώς είναι πάντα διαθέσιμο, δεν κρίνει και επιτρέπει στον χρήστη να ελέγχει τη συζήτηση.
Ο δεσμός αυτός δεν είναι εγγενώς κακός. Υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν ότι αυτά τα εργαλεία μπορούν να είναι χρήσιμα σε ορισμένα θεραπευτικά πλαίσια, όταν χρησιμοποιούνται υπό κλινική επίβλεψη. Ωστόσο, οι ψυχολόγοι αρχίζουν επίσης να αναρωτιούνται αν υπάρχει ένα σημείο στο οποίο το chatbot παύει να είναι ένα απλό εργαλείο και αρχίζει να αναλαμβάνει ρόλους που ανήκουν σε έναν θεραπευτή, σε άλλους επαγγελματίες της ψυχικής υγείας ή ακόμη και στην κρίση του ίδιου του χρήστη. Σε άτομα με ψυχικές διαταραχές ή μεγαλύτερη ψυχολογική ευπάθεια, αυτή η μετάβαση θα μπορούσε να ενισχύσει μηχανισμούς που διατηρούν ή επιδεινώνουν ορισμένα ψυχιατρικά συμπτώματα.
Αυτή είναι η υπόθεση του κλινικού ψυχολόγου Javad Abbasi Jondani, από το Πανεπιστήμιο του Ισφαχάν (στο Ιράν). Σε ένα άρθρο που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Journal of Psychopathology and Clinical Science, ο ερευνητής εντοπίζει πέντε προειδοποιητικά σημάδια τα οποία, αν και διατυπώθηκαν με γνώμονα τους ευάλωτους χρήστες, προσφέρουν επίσης έναν χρήσιμο οδηγό για όποιον επιθυμεί να αναλογιστεί τον ρόλο που αρχίζει να διαδραματίζει η τεχνητή νοημοσύνη στην καθημερινή του ζωή.
1.
Όταν το chatbot αντικαθιστά τον ψυχολόγο
Ένας από τους κύριους κινδύνους που επισημαίνει ο συγγραφέας είναι η καθυστέρηση στην αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας. Η διαρκής διαθεσιμότητα, το χαμηλό κόστος και ο ενσυναίσθητος τόνος των chatbots μπορεί να οδηγήσει πολλούς ανθρώπους να τα θεωρήσουν επαρκή εναλλακτική λύση για την αντιμετώπιση συναισθηματικών προβλημάτων. Σε άτομα με ψυχικές διαταραχές ή επίμονα συμπτώματα, αυτή η υποκατάσταση θα μπορούσε να παρατείνει το χρονικό διάστημα μέχρι την κλινική αξιολόγηση και να ευνοήσει την επιμονή των συμπτωμάτων, καθυστερώντας την έγκαιρη επαγγελματική φροντίδα.
2.
Όταν χρειάζεσαι συνεχώς ηρεμία
Τα μοντέλα συνομιλίας μπορούν να ενισχύσουν την υπερβολική αναζήτηση ηρεμίας, έναν ψυχολογικό μηχανισμό που έχει περιγραφεί εκτενώς σε διαταραχές όπως το γενικευμένο άγχος και η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή. Ο κίνδυνος αυτός συνίσταται στην επαναλαμβανόμενη αναζήτηση επιβεβαίωσης ότι όλα είναι εντάξει, με σκοπό την ανακούφιση από την αβεβαιότητα ή τη συναισθηματική δυσφορία. Τα chatbots μπορούν να μετατραπούν σε μια σχεδόν ανεξάντλητη πηγή επιβεβαίωσης. Αν και αυτή η ανακούφιση είναι συνήθως άμεση, μπορεί επίσης να ενισχύσει τη συνήθεια να ανατρέχει κανείς ξανά κάθε φορά που επανεμφανίζεται η αμφιβολία, αντί να σπάσει τον κύκλο του άγχους.
3.
Όταν η τεχνητή νοημοσύνη αντικαθιστά άλλους ανθρώπους
Η αλληλεπίδραση με ένα chatbot μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα ελκυστική για άτομα που πάσχουν από κοινωνικό άγχος, χαμηλή αυτοεκτίμηση ή αισθήματα μοναξιάς, καθώς είναι πάντα διαθέσιμο, δεν κρίνει και επιτρέπει στον χρήστη να ελέγχει τη συζήτηση. Το κείμενο υποστηρίζει ότι, όταν αυτές οι αλληλεπιδράσεις αρχίζουν να αντικαθιστούν τις ανθρώπινες σχέσεις, μπορούν να ενισχύσουν μοτίβα κοινωνικής απομόνωσης που αποτελούν ήδη μέρος διαφόρων ψυχιατρικών διαταραχών.
Οι ανθρώπινες σχέσεις συνεπάγονται τη διαπραγμάτευση διαφωνιών, την ανεκτικότητα στην απόρριψη, την ερμηνεία συναισθημάτων και την αντιμετώπιση δύσκολων συζητήσεων. Ένα chatbot, αντίθετα, προσφέρει μια προβλέψιμη και ελεγχόμενη αλληλεπίδραση που μπορεί να είναι πιο άνετη, αλλά και λιγότερο απαιτητική για την ανάπτυξη αυτών των ικανοτήτων
4.
Όταν το chatbot επικυρώνει τις ιδέες σου αντί να τις αμφισβητεί
Ο τέταρτος κίνδυνος συνίσταται στην ενίσχυση παραμορφωμένων γνωστικών διαδικασιών και αντιλήψεων, ένα φαινόμενο που μπορεί να εμφανιστεί σε ψυχωτικές ή παραληρητικές διαταραχές ή σε άλλες καταστάσεις με διαταραχές της κρίσης της πραγματικότητας. Ο συγγραφέας επισημαίνει ότι πολλά μοντέλα γλώσσας έχουν σχεδιαστεί για να διατηρούν ομαλές συνομιλίες και να αποφεύγουν να αντιφάσκουν άμεσα με τον χρήστη, ένα χαρακτηριστικό γνωστό ως «AI sycophancy», δηλαδή η «ευνοιοκρατία της τεχνητής νοημοσύνης».
Σε άτομα με αυτού του είδους τις ευπάθειες, αυτή η ευνοϊκή στάση θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως επικύρωση παραληρητικών ιδεών ή εσφαλμένων πεποιθήσεων, αντί να προσφέρει μια αντίθεση προς αυτές. Αν και τα στοιχεία βασίζονται ακόμη κυρίως σε κλινικές περιπτώσεις και προκαταρκτικές αναφορές, το άρθρο υποστηρίζει ότι αυτός είναι ένας από τους κινδύνους που απαιτούν περισσότερη έρευνα.
5.
Όταν η ανθρώπινη νοημοσύνη αρχίζει να αντικαθίσταται από την τεχνητή
Ο πέμπτος μηχανισμός που περιγράφει ο συγγραφέας είναι η σταδιακή απώλεια αυτονομίας που προκαλείται από την υπερβολική εξάρτηση από το chatbot για τη λήψη αποφάσεων, την επίλυση προβλημάτων ή τη ρύθμιση των συναισθημάτων. Ο συγγραφέας συνδέει αυτό το φαινόμενο με την ανάθεση γνωστικών διαδικασιών σε ένα τεχνολογικό εργαλείο. Αν και αυτή η στρατηγική μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμη σε συγκεκριμένες καταστάσεις, η συστηματική χρήση της θα μπορούσε να μειώσει την εμπιστοσύνη στην κρίση του ατόμου και να ευνοήσει μορφές ψυχολογικής εξάρτησης, ειδικά σε άτομα που δυσκολεύονται να αντέξουν την αβεβαιότητα ή που παρουσιάζουν χαρακτηριστικά εξαρτητικής προσωπικότητας.
Ποιος φέρει την ευθύνη για τον σχεδιασμό της τεχνητής νοημοσύνης;
Ο Javad Abbasi Jondani δεν εναντιώνεται στα chatbots. Αντίθετα, θεωρεί ότι η χρήση τους θα συνεχίσει να αυξάνεται μέχρι να γίνει μέρος της καθημερινής ζωής. Ωστόσο, υποστηρίζει ότι το πραγματικό πρόβλημα έγκειται στον τρέχοντα σχεδιασμό τους. Σήμερα, αυτά τα εργαλεία έχουν ως στόχο να κρατήσουν τους χρήστες σε συνομιλία για όσο το δυνατόν περισσότερο χρόνο. Αν και διαθέτουν ήδη ορισμένους μηχανισμούς ασφαλείας, ο συγγραφέας θεωρεί ότι εξακολουθούν να είναι ανεπαρκείς για την προστασία της ψυχικής υγείας των χρηστών, ειδικά εκείνων που είναι πιο ευάλωτοι.
Ενώ οι εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης συζητούν αν πρέπει να ενσωματώσουν περισσότερα επίπεδα ασφαλείας, η αναγνώριση του πότε μια καθημερινή συνομιλία αρχίζει να μετατρέπεται σε μια ανθυγιεινή σχέση μπορεί να αποτελέσει την πρώτη γραμμή άμυνας.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε αρχικά στο WIRED En Espanol και μεταφράστηκε από τα ισπανικά.
