ΟΙ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΙ πέτυχαν μια εντυπωσιακή εκλογική νίκη. Αλλά τι ακριβώς καταψήφισαν οι Αμερικανοί; Τον Ντόναλντ Τραμπ ή τις επιλογές των Ρεπουμπλικανών; Στην Αθήνα, στο περιθώριο του Delphi Intelligence Insights, συναντήσαμε δύο κορυφαίους Αμερικανούς αναλυτές: τον Ίαν Λέσερ, Distinguished Fellow και Advisor to the President του German Marshall Fund of the United States, και τον Τζέιμς Καραφάνο, Senior Counselor to the President και E.W. Richardson Fellow του Heritage Foundation.
Τους έθεσα σχεδόν τα ίδια ερωτήματα. Οι απαντήσεις τους συνθέτουν ένα ιδιότυπο debate για την Αμερική μετά τις ενδιάμεσες εκλογές, την ισχύ του Τραμπ και τις συνέπειες της ανατροπής για τον υπόλοιπο κόσμο.
«Μπλε τσουνάμι» ή εκλογική διόρθωση;

«Αυτό που εντυπωσιάζει είναι η έκταση των αποτελεσμάτων», λέει ο Λέσερ. «Όχι μόνο ως προς την ισορροπία στο Κογκρέσο, αλλά μέχρι και τις τοπικές εκλογές. Ήταν ένα τεράστιο μπλε κύμα, ένα μπλε τσουνάμι». Στέκεται ιδιαίτερα στις ανατροπές σε παραδοσιακά ρεπουμπλικανικές πολιτείες, όπως το Κάνσας και το Τέξας, θεωρώντας ότι το αποτέλεσμα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως μια συνηθισμένη εκλογική διακύμανση.
Ο Καραφάνο προτιμά την ιστορική σύγκριση: «Είναι εξαιρετικά συνηθισμένο οι πρόεδροι να χάνουν τον έλεγχο της Βουλής και μερικές φορές της Γερουσίας στις ενδιάμεσες εκλογές». Αναγνωρίζει, ωστόσο, «πραγματικά εκπληκτικά αποτελέσματα» και εντοπίζει μια ενδιαφέρουσα εξέλιξη: την επιστροφή των ανεξάρτητων ψηφοφόρων. «Το επιχείρημα ήταν ότι, καθώς γινόμασταν ολοένα πιο πολιτικά διχασμένοι, ο χώρος για τον ανεξάρτητο ψηφοφόρο συρρικνωνόταν. Αυτές οι εκλογές φαίνεται να δείχνουν ότι μεγαλώνει».
Η βασική διαφωνία αφορά την προσωπική ευθύνη του Τραμπ. «Ο πρόεδρος είπε πολύ ξεκάθαρα: παρακαλώ, ψηφίστε σαν να βρίσκομαι εγώ στο ψηφοδέλτιο. Αυτό ακριβώς έκαναν οι άνθρωποι. Υπήρξε μια πολύ θεμελιώδης απόρριψή του ως ηγέτη, των πολιτικών του, του ύφους του. Δεν υπάρχει τρόπος να το παρακάμψει κανείς», υπενθυμίζει ο Λέσερ.
Ο Καραφάνο ανταπαντά: «Μπορείς να το λες όσο θέλεις. Δεν ψηφίζουν έτσι οι ψηφοφόροι». Κι επιμένει: «Δεν πιστεύω ότι ήταν δημοψήφισμα για την προεδρία Τραμπ». Αναγνωρίζει, πάντως, σημαντική ευθύνη στον πρόεδρο για την επιλογή υποψηφίων. «Επέλεξε ανθρώπους που ταίριαζαν πολύ στον ίδιο. Στις προκριματικές εκλογές τα πήγαν εξαιρετικά. Στις κανονικές εκλογές αυτό δεν λειτούργησε καθόλου».
Κατά τον Καραφάνο, οι Ρεπουμπλικανοί επέλεξαν υποψηφίους ελκυστικούς στην Ουάσιγκτον, αλλά όχι απαραίτητα στις περιφέρειές τους. Οι Δημοκρατικοί, αντίθετα, αναζήτησαν πρόσωπα με μεγαλύτερη τοπική απήχηση. Θεωρεί επίσης ότι η ρητορική περί «κομμουνιστών» και «σοσιαλιστών» δεν έπεισε ένα εκλογικό σώμα που ανησυχούσε για την οικονομία. Ακόμη και οι παρεμβάσεις στον σχεδιασμό των εκλογικών περιφερειών, εκτιμά, έβλαψαν τους Ρεπουμπλικανούς. «Ο Τραμπ έλεγε στους ανθρώπους ότι πρέπει να κάνουν αυτό που θέλει. Αλλά εκείνοι το απέρριψαν. Αυτό δεν σημαίνει ότι απέρριψαν τον Τραμπ».
Οικονομία, Ιράν και η ψήφος των νέων
Οι δύο αναλυτές συμφωνούν ότι η οικονομία επηρέασε καθοριστικά την αναμέτρηση, διαφωνούν όμως για τις αιτίες της δυσαρέσκειας.
«Οι άνθρωποι αισθάνονται ανασφάλεια. Ανησυχούν για την υγειονομική τους κάλυψη, για τις τιμές της ενέργειας, για το κόστος της βενζίνης και του ντίζελ», τονίζει ο Λέσερ. Θεωρεί ότι ο πόλεμος στο Ιράν συνέβαλε έμμεσα στην ήττα, αυξάνοντας τις ενεργειακές τιμές. «Ακόμη κι αν τους ρωτούσατε και δεν απαντούσαν ότι όλα σχετίζονται με το Ιράν, αντιδρούσαν σε πράγματα που προέκυψαν από αυτό». Υπήρχε, όμως, και μια βαθύτερη πολιτική διάσταση: «Ορισμένοι, ακόμη και παραδοσιακοί Ρεπουμπλικανοί, μπορεί να σκέφτηκαν ότι ένας ακόμη πόλεμος χωρίς τέλος δεν ήταν αυτό που είχαν ψηφίσει». Υπογραμμίζει επίσης τη μεταστροφή των νεότερων ηλικιών: «Ειδικά οι νέοι, πολλοί από τους οποίους είχαν ψηφίσει τον Τραμπ για πρόεδρο, απέρριψαν κατηγορηματικά τους Ρεπουμπλικανούς σε όλες τις αναμετρήσεις, με τεράστια ποσοστά».
Ο Καραφάνο παραδέχεται ότι «ο πόλεμος στο Ιράν αύξησε τις τιμές του πετρελαίου», αλλά επιμένει ότι ο πληθωρισμός και η στέγαση είχαν εξίσου σημαντικό ρόλο. Αποδίδει μέρος των οικονομικών προβλημάτων στην προηγούμενη κυβέρνηση Μπάιντεν, χωρίς να απαλλάσσει τη σημερινή κυβέρνηση από την ευθύνη να τα αντιμετωπίσει. Συνοψίζει, δε, το μήνυμα των ψηφοφόρων ως εξής: «Μπορεί εκείνοι να δημιούργησαν αυτά τα προβλήματα, αλλά εσείς δεν τα λύσατε μέσα σε δύο χρόνια. Θέλω να στείλω ένα μήνυμα στην Ουάσιγκτον. Δεν είμαι ευχαριστημένος».
Πόσο ισχυρό είναι το νέο Κογκρέσο;

«Το Κογκρέσο ελέγχει το χρήμα. Αν κάνει τη δουλειά του, μπορεί να αποτελέσει έναν πραγματικό περιορισμό», επισημαίνει ο Λέσερ, ο οποίος προβλέπει κοινοβουλευτικές έρευνες, ακροάσεις και δυσκολίες στους κυβερνητικούς διορισμούς, καθώς η Γερουσία θα πρέπει να εγκρίνει νέα κυβερνητικά στελέχη και πρεσβευτές. Δεν αποκλείει αλλαγές στο υπουργικό συμβούλιο, αναφέροντας πιθανές πιέσεις προς τον υπουργό Πολέμου Πιτ Χέγκσεθ, ακόμη και από Ρεπουμπλικανούς.
Ο Καραφάνο αντιτείνει ότι «το Κογκρέσο έχει πολύ περιορισμένη δυνατότητα να επηρεάσει την ατζέντα της εξωτερικής πολιτικής». Θεωρεί μη ρεαλιστικό τον δραστικό περιορισμό των δαπανών κι απορρίπτει το σενάριο της σύγκρουσης για τον προϋπολογισμό: «Θα κλείσουν την κυβέρνηση; Αυτό δεν είναι ιδιαίτερα δημοφιλές για καμία από τις δύο πλευρές».
Επικαλείται επίσης την αντίδραση των αγορών ως επιχείρημα ότι οι επενδυτές δεν εμπιστεύονται αυτομάτως τους Δημοκρατικούς για τη διαχείριση της οικονομίας. «Μετά τις εκλογές, το χρηματιστήριο κατέρρευσε. Αν όλοι πίστευαν ότι οι Δημοκρατικοί είχαν όλες τις απαντήσεις και θα τις εφάρμοζαν για να κάνουν την οικονομία ισχυρή, η αγορά δεν θα είχε χάσει δύο τρισεκατομμύρια δολάρια σε δύο μέρες». Για τις επενδύσεις σε data centers στο Τέξας, εκτιμά ότι η προεκλογική ρητορική δεν θα μετατραπεί σε ουσιαστική απαγόρευση. «Δεν είναι ηλίθιοι», λέει για τους Δημοκρατικούς, θεωρώντας ότι γνωρίζουν τις οικονομικές συνέπειες. Όσο για τη συμπεριφορά του Τραμπ μετά την ήττα, ο Καραφάνο δεν περιμένει καμία μεταμόρφωση: «Θα είναι ακριβώς όπως ήταν πάντα. Δεν αλλάζει αυτό».
Ο Λέσερ, αντίθετα, στέκεται στην αντίδραση του Τραμπ απέναντι στο αποτέλεσμα. «Δεν υπήρξαν δικαστικές προσφυγές. Δεν υπήρξε πολιτική βία. Ο πρόεδρος είπε ότι αποδέχεται τα αποτελέσματα», σημειώνει, εκτιμώντας ότι η έκταση της ήττας δεν άφηνε ουσιαστικό περιθώριο αμφισβήτησης, ενώ ενδεχομένως στελέχη όπως ο αντιπρόεδρος Βανς αντιλήφθηκαν το πολιτικό κόστος μιας διαφορετικής αντίδρασης.
Ρωσία, Ουκρανία, Ευρώπη και Ελλάδα
Ο Λέσερ θεωρεί ότι, με τη νέα του σύνθεση, το Κογκρέσο θα γίνει «πιο αξιόπιστος εταίρος για την Ευρώπη», διευκρινίζοντας ότι αυτό δεν καθιστά αυτομάτως ολόκληρη την Ουάσιγκτον πιο αξιόπιστη. «Υπήρξε μια κρίση εμπιστοσύνης, είτε μιλάμε για το εμπόριο είτε για την ασφάλεια», σημειώνει, εκτιμώντας ότι η εκλογική ανατροπή θα καθησυχάσει ορισμένους Ευρωπαίους. Προβλέπει επίσης σκληρότερη διακομματική στάση απέναντι στη Ρωσία και την Κίνα, ιδιαίτερα στο ζήτημα ενδεχόμενων παραχωρήσεων προς τη Μόσχα. Για τον Τραμπ εντοπίζει ένα βαθύτερο πρόβλημα: «Προσωποποιεί την εξωτερική πολιτική. Δεν του αρέσουν οι θεσμοί». Θεωρεί ότι ο πρόεδρος πιστεύει πως «η δύναμη της προσωπικότητάς του, η σχέση του με τον έναν ή τον άλλον ηγέτη, με τον Πούτιν, μπορεί να αλλάξει τα πράγματα».
Ο Καραφάνο, αντιθέτως, υπερασπίζεται την πολιτική του Τραμπ. «Θέλει μια Ουκρανία ελεύθερη, ανεξάρτητη και ικανή να υπερασπιστεί τον εαυτό της. Και θέλει να τελειώσει ο πόλεμος». Ο πρόεδρος, λέει, δοκίμασε διαφορετικές τακτικές, αλλά «δεν εγκατέλειψε ποτέ την Ουκρανία». Και πηγαίνει ακόμη πιο μακριά: «Η θέση της Ουκρανίας στο πεδίο της μάχης, αν κοιτάξεις τον χάρτη, υπό τον πρόεδρο Τραμπ είναι πολύ πιο επιτυχημένη από ό,τι υπήρξε ποτέ υπό τον Μπάιντεν». Απορρίπτει επίσης ότι ο Τραμπ είναι επιεικής απέναντι στη Μόσχα, επικαλούμενος αμερικανικές κινήσεις εναντίον ρωσικών συμφερόντων στη Βενεζουέλα, την Κεντρική Ασία, την Αρμενία, τη Συρία και την Αφρική. Η πιο αιχμηρή του παρατήρηση, όμως, απευθύνεται στους Ευρωπαίους. Η στρατηγική σκέψη του Τραμπ για τη Ρωσία, υποστηρίζει, δεν διαφέρει από εκείνη των περισσότερων Ευρωπαίων: ο πόλεμος πρέπει να τελειώσει. Κι όταν τελειώσει, η Ρωσία θα είναι ακόμη εκεί και οι υπόλοιπες χώρες θα πρέπει να βρουν τρόπο να συνυπάρξουν μαζί της. «Αλλά επειδή η ρητορική του είναι διαφορετική, λέμε αντανακλαστικά: μισούμε τον Τραμπ, έχει πάντα άδικο».
Για την Ελλάδα, ο Λέσερ διαπιστώνει διαχρονική ενίσχυση της στρατηγικής σχέσης με τις ΗΠΑ, ανεξάρτητα από τις κυβερνητικές εναλλαγές στις δύο χώρες. «Αν κάνατε αυτή την ερώτηση στην Άγκυρα, νομίζω ότι θα ανησυχούσαν περισσότερο», σχολιάζει, εξηγώντας ότι το Καπιτώλιο αντιμετωπίζει την Τουρκία πολύ πιο επικριτικά από τον Λευκό Οίκο. Θεωρεί ότι αυτή η διαφορά μπορεί να επηρεάσει σημαντικές αμερικανοτουρκικές αποφάσεις.
Υπάρχει τραμπισμός χωρίς Τραμπ;
«Δεν πιστεύω πραγματικά ότι υπάρχει κάτι που ονομάζεται τραμπισμός», λέει ο Καραφάνο. Το 2024, εξηγεί, ο Τραμπ συσπείρωσε όλα τα ετερόκλητα κομμάτια του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος και του συντηρητικού κινήματος «όχι λέγοντας ότι πρέπει να πιστεύεις ακριβώς ό,τι πιστεύω εγώ. Δημιούργησε έναν συνασπισμό διαφορετικών ομάδων που δεν συμφωνούσαν απαραίτητα μεταξύ τους, αλλά ψήφισαν τον ίδιο υποψήφιο. Αν αυτός ο συνασπισμός μπορεί να επιβιώσει χωρίς τον Τραμπ, αυτό είναι το ανοιχτό ερώτημα».
Ο Λέσερ βλέπει ήδη τους Δημοκρατικούς να ανασυντάσσονται: «Πριν από μία εβδομάδα θα ήταν δύσκολο να εντοπίσεις κάποιον πειστικό υποψήφιο να ηγηθεί. Τώρα έχουμε μάλλον μια ντουζίνα ονόματα». Στους Ρεπουμπλικανούς, ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς έχει παραδοσιακά το προβάδισμα για το προεδρικό χρίσμα, «εκτός αν επιλέξει να μην κατέβει».
Ο Καραφάνο τοποθετεί τον ίδιο τον Τραμπ στο επίκεντρο της επόμενης αναμέτρησης: «Το 2028 είναι δημοψήφισμα για τον Ντόναλντ Τραμπ». Εξηγεί ότι, εάν η χώρα ευημερεί τα επόμενα δύο χρόνια, οι Ρεπουμπλικανοί θα έχουν περισσότερες πιθανότητες να διατηρήσουν την προεδρία. Εάν όχι, οι Δημοκρατικοί θα αποκτήσουν μια πραγματική ευκαιρία επιστροφής. Το αποτέλεσμα, προσθέτει, θα εξαρτηθεί εξίσου από το ποιον θα επιλέξουν οι Δημοκρατικοί και από το πώς θα κυβερνήσουν στο Κογκρέσο και στις πολιτείες.
Τον ρωτώ τι θα συμβούλευε σήμερα τον πρόεδρο. «Θα έλεγα στον Ντόναλντ Τραμπ ότι πρέπει να συνεχίσει να είναι ο Ντόναλντ Τραμπ και να κάνει ακριβώς αυτό που κάνει. Γιατί, στην πραγματικότητα, αν δεν είναι αυτός που είναι, οι άνθρωποι που τον αγαπούν δεν θα τον στηρίξουν και οι άνθρωποι που τον μισούν δεν θα τον εμπιστευτούν».