«Μόλις είδαμε μια μαμά φυσητήρα με το μωράκι της. Τώρα προσπαθούμε να τους πλησιάσουμε», λέει στο WIRED Greece η Νicole Godsil, συνεργάτιδα του Θαλάσσιου Προγράμματος του WWF Ελλάς, την ώρα που διασχίζει το Ιόνιο. Το μελτέμι που φυσάει δεν μπορεί να κρύψει τον ασυγκράτητο ενθουσιασμό της.
Τη στιγμή που μιλάμε, η Νicole βρίσκεται στο ιστιοπλοϊκό του μεσογειακού δικτύου του WWF, «Blue Panda», στα ανοιχτά της Καλαμάτας. Το Blue Panda επισκέπτεται εδώ και αρκετά χρόνια τη χώρα μας. Φέτος, όπως και τα προηγούμενα δύο χρόνια, σκοπός του είναι να συμβάλει στη διεύρυνση της γνώσης μας για τα απειλούμενα είδη κητωδών της Ελληνικής Τάφρου.
«Το 2020 είχαμε καταφέρει να τοποθετήσουμε έναν δορυφορικό πομπό πάνω σε έναν φυσητήρα, ο οποίος μας έδωσε πολύ ενδιαφέροντα αποτελέσματα. Έκανε μια πορεία που δεν περιμέναμε. Μας εξέπληξε».
Πρόκειται για μια υποθαλάσσια οροσειρά με χαράδρες που φτάνουν μέχρι και τα 5.000 μέτρα βάθος. Ξεκινάει από τα νησιά του Ιονίου, περνάει νότια της Κρήτης και φτάνει μέχρι και τη Ρόδο, αποτελώντας καταφύγιο αλλά και περιοχή τροφοληψίας και αναπαραγωγής για πολλά απειλούμενα είδη κητωδών και σημαντικά θαλάσσια θηλαστικά.
Ένα από τα ενδεικτικότερα και ίσως σημαντικότερα είδη τα οποία συναντάμε εκεί είναι οι φάλαινες φυσητήρες, που, βάσει των πιο πρόσφατων δεδομένων, ο πληθυσμός τους ανέρχεται στα 200 περίπου άτομα. Λίγοι γνωρίζουν ότι αυτά τα τεράστια θηλαστικά της θάλασσας κρύβονται στα ελληνικά νερά ‒ ίσως γιατί η Ελληνική Τάφρος έχει βάθος σχεδόν όσο ένα μισό Έβερεστ και δεν είναι εύκολο να τις παρατηρήσεις. Η φάλαινα φυσητήρας είναι γκρι, με στρογγυλό κεφάλι και σχετικά μικρά πτερύγια. Πρόκειται για το δεύτερο μεγαλύτερο κήτος στα ελληνικά ύδατα, μετά την πτεροφάλαινα, με το βάρος των θηλυκών να κυμαίνεται γύρω στους 15 τόνους, ενώ των αρσενικών να φτάνει έως και τους 45.
Αυτό δεν είναι το πρώτο ταξίδι της Νicole με το Blue Panda. Τον Ιούνιο του 2026 συμμετείχε και στην αποστολή της NCC (Nature Conservation Consultants), μια πρωτοβουλία μεσογειακής εμβέλειας για τη μελέτη των ειδών που διεξήγαγε η Accobams, η οποία είχε να πραγματοποιηθεί στη χώρα μας από το 2018.
Η τωρινή αποστολή γίνεται σε συνεργασία με το Ιταλικό Ερευνητικό Ινστιτούτο «Tethys», έναν από τους πιο έμπειρους ερευνητικούς φορείς στη μελέτη κητωδών, καθώς και με άλλους επιστημονικούς συνεργάτες. Η συστηματική καταγραφή των κητωδών στην Ελλάδα είναι ζήτημα επιβίωσης για τη Μεσόγειο, καθώς αυτά λειτουργούν ως δείκτες υγείας των θαλασσών μας. Τα τελευταία χρόνια, η πίεση έχει χτυπήσει «κόκκινο» λόγω της φονικής ηχορρύπανσης από σεισμικές έρευνες υδρογονανθράκων, της πλαστικής ρύπανσης καθώς και των συγκρούσεων με πλοία. «Ειδικά σήμερα, υπάρχουν μονίμως πλοία τριγύρω», αναφέρει η Νicole. «Καταλαβαίνεις στην πράξη πώς η ναυτιλιακή κίνηση συνυπάρχει με αυτά τα πολύ σημαντικά είδη, πολλές φορές όμως και εις βάρος τους». Εκτός αυτού, οι φάλαινες και τα δελφίνια αναγκάζονται πλέον να μεταναστεύσουν σε βαθύτερα ή βορειότερα νερά για να βρουν τροφή, καθώς η κλιματική κρίση αλλάζει ραγδαία τη θερμοκρασία του Αιγαίου και του Ιονίου.
Στα ίχνη των γιγάντων: συλλέγοντας τα δεδομένα
H Νicole και η υπόλοιπη ερευνητική ομάδα ξεκίνησαν στις 4 Ιουλίου από τη Ζάκυνθο. Ήδη έχουν δει τέσσερις φορές φυσητήρες, δύο φορές ζιφιούς ‒μια υποομάδα ραμφοφάλαινας που αποτελεί εξαιρετικό δύτη‒ και διάφορες ομάδες ζωνοδέλφινων, από τα πιο πολυπληθή είδη δελφινιών στις ελληνικές ακτές, που δεν είναι μόνο επιδέξιοι θηρευτές, είναι και ακροβάτες: κάνουν άλματα στροβιλιζόμενα έως και 7 μέτρα πάνω από το νερό.
«Έχει πάει πολύ καλά. Το πλάνο είναι να περάσουμε λίγο περισσότερο χρόνο στην περιοχή, μετά να πάμε προς τα Κύθηρα και έπειτα να κατευθυνθούμε προς την Κρήτη», εξηγεί.
Η καλοκαιρινή αποστολή κρατά περίπου είκοσι μέρες. «Σκοπός είναι η συλλογή δεδομένων για την παρουσία, τη συμπεριφορά, τις προτιμήσεις και τις μετακινήσεις απειλούμενων ειδών κητωδών, αλλά και για τις απειλές που αντιμετωπίζουμε», περιγράφει Νicole.
Εκτιμάται ότι τα δεδομένα αυτά θα είναι διαθέσιμα περίπου έναν χρόνο μετά την ολοκλήρωση της αποστολής. Θα συγκεντρωθούν σε μια έκθεση, η οποία θα είναι προσβάσιμη από όλους. Πώς συλλέγονται όμως; Και ποιες είναι οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα μέλη της αποστολής;
Στο ιστιοπλοϊκό βρίσκει κανείς από παρατηρητές με κιάλια μέχρι υδρόφωνο που βοηθάει στον ακουστικό εντοπισμό των κητωδών. Μάλιστα, οι επιστήμονες της αποστολής ήθελαν να τοποθετήσουν δορυφορικούς πομπούς πάνω σε υγιείς αρσενικούς φυσητήρες, ώστε να μπορέσουν να κατανοήσουν τις μετακινήσεις τους.
«Το 2020 είχαμε καταφέρει να τοποθετήσουμε έναν δορυφορικό πομπό πάνω σε έναν φυσητήρα, ο οποίος μας έδωσε πολύ ενδιαφέροντα αποτελέσματα», λέει ενθουσιασμένη Νicole. «Έκανε μια πορεία που δεν περιμέναμε. Μας εξέπληξε».
Το ιστιοπλοϊκό διαθέτει και ένα drone που, σε συνδυασμό με την τεχνολογία της φωτογραμμετρίας επιτρέπει στους επιστήμονες να εκτιμήσουν την κατάσταση υγείας των ζώων από ψηλά.
Γιατί είναι τόσο δύσκολο να «διαβάσουμε» τις φάλαινες;
Ωστόσο, η έλλειψη συστηματικότητας στη συλλογή δεδομένων δυσκολεύει τόσο τη Νicole όσο και τους συνεργάτες της, εφόσον δεν μπορούν να έχουν μια σαφή εικόνα του τι συμβαίνει διαχρονικά με τα κητώδη, πόσο μάλλον να αξιολογήσουν και κάποια τάση.
«Εμείς θέλουμε να έχουμε την επιστημονική βάση, να τεκμηριώσουμε και να καταγράψουμε την παρουσία των ειδών στη περιοχή, ώστε να μπορέσουμε να προωθήσουμε μέτρα για την προστασία τους», διευκρινίζει.
«Oι καρχαρίες ήταν πάντα εδώ, απλώς για κάποιον λόγο το θέμα πήρε προεκτάσεις στα media, γιατί ίσως δεν τους βλέπαμε ή δεν τους καταγράφαμε τόσο συχνά»,
Από κει και πέρα, άλλος ένας παράγοντας που δυσκολεύει την κατάσταση είναι ο καιρός. Πρέπει οι συνθήκες να είναι ιδανικές για να μπορέσει κανείς να δει τα ζώα. «Επιδιώκουμε να πηγαίνουμε σε περιόδους που ο καιρός θα είναι πιο ευνοϊκός», εξηγεί η Νicole, «αλλά επειδή δεν περιοριζόμαστε στα παράκτια νερά και πηγαίνουμε και στα ανοιχτά, εκεί οι συνθήκες είναι πάντα λίγο πιο άγριες».
Μέχρι τώρα, ο καιρός είναι με το μέρος της ερευνητικής ομάδας. «Έχει λίγο κύμα, αλλά αυτό δεν μας έχει εμποδίσει ούτε να δούμε ούτε να ακούσουμε τα ζώα. Οι προγνώσεις για τις επόμενες δυο-τρεις μέρες, η πρόγνωση φαίνεται σχετικά καλή».
Στόχος της ομάδας είναι να πλησιάσει αρκετά τα ζώα ώστε να τα βγάλει φωτογραφίες με τον τηλεφακό και να τα «φωτοταυτοποιήσει». Ο αέρας, βέβαια, έστω και ελάχιστος, δεν επιτρέπει την πτήση με το drone ακόμα. Σε κάθε περίπτωση, «το γεγονός ότι έχουμε συναντήσει αυτά τα ζώα, τόσο σε ομάδες όσο και μόνα τους, είναι πολύ θετικό και αισιόδοξο για τις επόμενες ημέρες», λέει η Νicole γεμάτη ελπίδα για τη συνέχεια της αποστολής.
Κατά τη διάρκεια της κουβέντας μας, είχα λίγο χρόνο να συζητήσω μαζί της και για άλλα ζητήματα που αφορούν τις ελληνικές θάλασσες. Όταν τη ρωτώ τι έχει γίνει πραγματικά με τους καρχαρίες στην Ελλάδα φέτος το καλοκαίρι, μου λέει γελώντας: «Οι καρχαρίες δεν εμφανίστηκαν τώρα».
«Ήταν πάντα εδώ, απλώς για κάποιον λόγο το θέμα πήρε προεκτάσεις στα media, γιατί ίσως δεν τους βλέπαμε ή δεν τους καταγράφαμε τόσο συχνά», συμπληρώνει. Μου εξηγεί ότι δεν αυξήθηκε ο πληθυσμός τους· ευελπιστεί να μείνει στα ίδια επίπεδα, καθώς είναι ένα εξαιρετικά σημαντικό είδος για τη βιοποικιλότητα και τη θαλάσσια πανίδα. «Για τον λαγοκέφαλο θα έπρεπε να ανησυχούμε περισσότερο», λέει. «Πρόκειται για ένα ξενικό είδος, που πράγματι έχει αυξητική τάση γιατί δεν έχει θηρευτές».
Εκείνη τη στιγμή η Νicole σηκώνεται απότομα. Το Blue Panda έχει πλέον πλησιάσει τη μαμά φυσητήρα και το μωρό της. Με χαιρετάει με ένα χαμόγελο μέχρι τα αυτιά, καθώς τερματίζει τη βιντεοκλήση μας.
ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: CHRIS JOHNSON, ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ ΖΑΜΠΛΑΚΟΣ
To άρθρο δημοσιεύθηκε στο δεύτερο τεύχος του WIRED Greece. Γίνε συνδρομητής εδώ.
