Επιστρέφει στη σωκρατική ρήση «εν οίδα ότι ουδέν οίδα» για να περιγράψει μια ιστορική καμπή: Τη μετάβαση από την ανθρώπινη αναζήτηση της γνώσης σε εργαλεία που «ενσωματώνουν σχεδόν το σύνολο της γνώσης». Με όρους φυσικής, τεχνολογίας και κοινωνίας, σκιαγραφεί μια επαναστατική περίοδο με τεράστιες δυνατότητες – κι εξίσου μεγάλες ευθύνες.
Απέναντί μου ο καθηγητής φυσικής Ευθύμιος Καξίρας, με πορεία δεκαετιών στην έρευνα της φυσικής στερεάς κατάστασης και των νέων υλικών. Ζει και εργάζεται στις ΗΠΑ για περίπου 50 χρόνια, απ’ όταν έφυγε ως προπτυχιακός φοιτητής, χωρίς ποτέ να διακόψει τη σχέση του με την Ελλάδα. Ξεκίνησε από τη Ζωσιμαία Σχολή Ιωαννίνων, συνέχισε στο MIT και κατέληξε στο Χάρβαρντ. Έχει ιδρύσει το πρώτο τμήμα επιστήμης και τεχνολογίας υλικών στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, διατηρεί συνεργασίες με ελληνικά πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα, ενώ στο εργαστήριό του φιλοξενεί σταθερά Έλληνες επιστήμονες. «Θέλω να ανταποδώσω τα ευεργετήματα που πήρα κι εγώ απ’ την παιδεία στην Ελλάδα».
Oι μαθηματικοί είχαν φτιάξει μια λίστα άλυτων προβλημάτων. Άρχισε το AI να τα λύνει ένα-ένα. Έχει φτάσει στο περίπου ένα τρίτο της λίστας. Αρχίζει από τα ευκολότερα βέβαια, όχι από τα δυσκολότερα, και όλο ανεβαίνει προς τα δυσκολότερα
Περιγράφει την εποχή ως «επαναστατική», υποστηρίζοντας ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν αντικαθιστά τον άνθρωπο, αλλά αναδεικνύει τις δυνατότητές του όταν έχει υπόβαθρο και κρίση – καθίσταται δε άχρηστη όταν αυτά απουσιάζουν.
Στο πεδίο της φυσικής και της επιστήμης των υλικών, η αλλαγή είναι ήδη ορατή. Προβλήματα που παρέμεναν άλυτα αρχίζουν να αποκτούν λύσεις. Νέα υλικά, από υπεραγωγούς έως προηγμένες μπαταρίες, μετακινούνται από τη θεωρία στην εφαρμογή με ταχύτητα που δεν είχε προηγούμενο. Το AI λειτουργεί ως επιταχυντής της ικανότητας σύνθεσης της γνώσης.
Ωστόσο, η τεχνολογική επιτάχυνση δεν συνοδεύεται αυτόματα από κοινωνική ωριμότητα. Επιμένει στην ανάγκη προσοχής: χωρίς σχεδιασμό κι ευαισθησία, η ίδια τεχνολογία μπορεί να προκαλέσει αντιδράσεις, να οδηγήσει σε οπισθοδρόμηση.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Ελλάδα εμφανίζεται ως μια απρόσμενη περίπτωση. Μικρή σε μέγεθος, αλλά με ισχυρή επιστημονική διασπορά, διαθέτει μια «χρυσή ευκαιρία» να κάνει άλμα. Όχι με επιστροφές, αλλά με συνεχή ροή γνώσης: συνεργασίες, ανταλλαγές, διασυνδέσεις.
━ «Εν οίδα ότι ουδέν οίδα». Πώς φτάνει το σωκρατικό ρητό στο σήμερα;
Είναι πολύ βαθύ σαν φιλοσοφικό ρητό, γιατί υπονοεί ότι όσο περισσότερα μαθαίνεις, τόσο καταλαβαίνεις ότι υπάρχει και ακόμα πολύ περισσότερη γνώση. Δηλαδή, για να το πεις αυτό, πρέπει ήδη να ξέρεις πάρα πολλά και μετά να συνειδητοποιήσεις ότι υπάρχουν και άλλα πολύ περισσότερα. Και αυτό ήταν αλήθεια, ας πούμε, για τα τελευταία 2,5 χιλιάδες χρόνια από τότε που το είπε ο Σωκράτης. Αλλά ξαφνικά βρισκόμαστε σε μία πραγματικά ρηξικέλευθη κατάσταση, στην οποία ουσιαστικά έχουμε όλη την ανθρώπινη γνώση συσσωρευμένη σε ένα από αυτά τα εργαλεία της τεχνητής νοημοσύνης. Και αυτό μπορεί να το χρησιμοποιήσει οποιοσδήποτε.
Πώς όμως θα το χρησιμοποιήσουμε και τι θα βγάλουμε απ’ τη χρήση αυτού του απίθανου εργαλείου; Δεν είναι δεδομένο, ούτε εύκολο. Πρέπει να γίνει με πολύ προσεκτικό και έξυπνο τρόπο. Γιατί στα χέρια, ή στη χρήση, κάποιου ανθρώπου που δεν γνωρίζει αρκετά, δεν είναι καν χρήσιμο σαν εργαλείο. Στα χέρια κάποιου που γνωρίζει αρκετά, μπορεί να τον βοηθήσει να αναπτύξει την ικανότητά του να λύνει προβλήματα πολύ περισσότερο από ό,τι θα μπορούσαμε με οποιονδήποτε από τους συμβατικούς τρόπους. Είναι πραγματικά επαναστατική εποχή.
━ Είναι η πιο επαναστατική εποχή της ανθρώπινης ιστορίας; Και το ζούμε στην εξέλιξή του, είμαστε στο προοίμιο ακόμα. Νιώθετε ότι μπαίνουμε σε μία δυστοπική συνθήκη; Διότι πολλοί επιστήμονες λένε, «ο agent θα κάνει αυτό, ο agent θα κάνει το άλλο»… Κι εμείς τι θα κάνουμε;
Εμείς, αν έχουμε τις κατάλληλες ικανότητες και το υπόβαθρο, θα κατευθύνουμε όλους αυτούς τους agents με τον σωστό τρόπο και προς όφελος της ανθρωπότητας. Κατά τη γνώμη μου δεν πρέπει να τη φοβόμαστε την τεχνολογία – πρέπει να τη χρησιμοποιούμε με τον σωστό τρόπο. Δεν είναι δεδομένο αυτό. Χρειάζεται προσοχή και χρειάζεται προγραμματισμός, πώς θα τα υλοποιήσουμε και θα τα χρησιμοποιήσουμε αυτά τα εργαλεία. Αλλά νομίζω ότι μπορούν να κάνουν πραγματικά θαύματα τα οποία πριν ήταν αδιανόητα. Φερ’ ειπείν μπορεί να λύσουν προβλήματα… οι μαθηματικοί είχαν φτιάξει μια λίστα άλυτων προβλημάτων. Άρχισε το AI να τα λύνει ένα-ένα. Έχει φτάσει στο περίπου ένα τρίτο της λίστας. Αρχίζει από τα ευκολότερα βέβαια, όχι από τα δυσκολότερα, και όλο ανεβαίνει προς τα δυσκολότερα, ας πούμε.
━ Τα ευκολότερα φαντάζομαι ήταν… πολύ δύσκολα
Ήταν άλυτα. Ακριβώς. Άλυτα από μαθηματικούς.
━ Πώς ορίζουμε την ευκολία σε αυτή την περίπτωση;
Είναι το πόσο χρόνο χρειάζεται για να συνθέσει τα διάφορα μαθηματικά, τις μαθηματικές συνθέσεις και μοντέλα για να φτάσει στη λύση.
━ Στο δικό σας κλάδο, στη φυσική;
Και εκεί φέρνει επανάσταση, γιατί μας δίνει τη δυνατότητα να θέσουμε ερωτήματα και να μπορέσουμε να τα απαντήσουμε σιγά-σιγά, ακόμα και αυτά τα οποία ήταν απλησίαστα. Σχεδόν δεν φανταζόμαστε ότι μπορούμε να θέσουμε τόσο δύσκολα και σύνθετα ερωτήματα στη φυσική. Επίσης, στις εφαρμογές της φυσικής, μας δίνει τεράστιες δυνατότητες γιατί, συνδυάζοντας αυτά που ξέραμε από τη φυσική με μία τεράστια γκάμα από πληροφορίες, από δεδομένα, μπορούμε να φτιάξουμε μοντέλα πολύ πιο σύνθετα που δίνουν λύσεις και κάνουν προβλέψεις για φαινόμενα και για νέα υλικά και άλλου είδους εφαρμογές, που ήταν αδιανόητα. Το γραφένιο το είχαμε ανακαλύψει, τώρα μπορούμε να ανακαλύψουμε υλικά πιο σύνθετα, με πιο εξωτικές ιδιότητες.
━ Μπορείτε να μου δώσετε μερικά παραδείγματα;
Μία από τις μεγάλες προσπάθειες που γίνονται είναι να φτιάξουμε υπεραγώγιμα υλικά. Οι υπεραγωγοί μεταφέρουν ηλεκτρικό ρεύμα με μηδενική αντίσταση. Αλλά αυτό είναι πολύ δύσκολο να το φτιάξουμε και η σύνθεση αυτών των υλικών γινόταν με τυχαίο τρόπο. Τώρα ψάχνουμε συστηματικά για όλα τα πιθανά υλικά που θα μπορούσαν να συντεθούν με διαφορετικές συνθήκες, και ελπίζουμε ότι μπορεί σύντομα να έχουμε πολύ βελτιωμένους υπεραγωγούς. Άλλο παράδειγμα είναι υλικά τα οποία θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για πολύ σύνθετες εφαρμογές, όπως για παράδειγμα η αποθήκευση ενέργειας, σε μπαταρίες που είναι πολύ ελαφρύτερες και με μεγαλύτερη περιεκτικότητα ενέργειας.
━ Σε τι επίπεδο βρισκόμαστε στις μπαταρίες;
Προχωράμε πολύ. Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι στην αποθήκευση της ενέργειας. Γι’ αυτό είναι σημαντικό όσον αφορά τις εφαρμογές που θα έχουν. Νομίζω ότι μέσα σε λίγα χρόνια θα έχουμε πολύ βελτιωμένες μπαταρίες. Υπάρχουν ήδη βελτιωμένα υλικά αλλά δεν είναι τόσο εύχρηστα. Δεν έχουμε βρει την ιδανική ισορροπία μεταξύ ευχρηστίας του υλικού και σταθερότητας.
Η εξέλιξη της τεχνολογίας πρέπει να είναι συμβατή με τις ανάγκες της κοινωνίας. Δεν μπορεί να γίνεται μόνο για κερδοσκοπικούς λόγους χωρίς να παίρνουμε υπόψη μας τις ανάγκες της κοινωνίας.
━ Θα σας ρώταγα ποιος είναι ο χρονικός ορίζοντας, αλλά φαντάζομαι ότι δεν υπάρχει.
Είναι λίγο δύσκολο να κάνεις ακριβείς προβλέψεις για το χρονικό ορίζοντα. Θα έλεγα, είναι θέμα ετών. Ένα, δύο, τρία χρόνια, κάπου εκεί βρισκόμαστε, ας πούμε.
━ Πώς φαντάζεστε την ανθρωπότητα τότε; Και σας ρωτώ ως επιστήμονα.
Είναι σημαντικό ερώτημα, να προσπαθήσουμε να προβλέψουμε πώς θα επηρεάσουν αυτά τα πράγματα την ανθρωπότητα. Γιατί, αν δεν γίνουν οι σωστές κινήσεις και μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας αρχίσει να στρέφεται για διάφορους λόγους εναντίον αυτής της τεχνολογίας, νομίζω τα αποτελέσματα δεν θα είναι καλά. Και πρέπει οι επιστήμονες, αλλά και οι εταιρείες που δημιουργούν την τεχνολογία, να είναι πολύ ευαίσθητοι. Πρόσφατα μία από αυτές τις εταιρείες έδειξε τέτοιου είδους ευαισθησία, όταν ένα εργαλείο είχε εξαιρετικές ικανότητες να προβλέπει, να ανακαλύπτει ευπάθειες…
━ Ναι, αναφέρεστε στο Claude Mythos της Anthropic, που εντοπίζει ευπάθειες χρόνια πίσω…
Αλλά δεν το έδωσαν σε ευρεία χρήση για να προλάβουν αρνητικές επιπτώσεις. Πρέπει να υπάρξει ευαισθησία από την πλευρά των εταιρειών που φτιάχνουν αυτή την τεχνολογία, γιατί αλλιώς θα έχουμε αρνητικά αποτελέσματα τα οποία θα μας φέρουν πίσω και θα φέρουν μεγάλες αντιδράσεις.
━ Άρα ανήκετε στους αισιόδοξους της τεχνολογίας;
Ναι, αλλά με προσοχή. Η εξέλιξη της τεχνολογίας πρέπει να είναι συμβατή με τις ανάγκες της κοινωνίας. Δεν μπορεί να γίνεται μόνο για κερδοσκοπικούς λόγους χωρίς να παίρνουμε υπόψη μας τις ανάγκες της κοινωνίας.
━ Αυτό πώς το διασφαλίζουμε; Διότι μου μιλάτε ως επιστήμονας και ως καθηγητής τώρα. Τη στιγμή που ξέρουμε ότι τέσσερις – πέντε πολύ μεγάλες εταιρείες έχουν όλο το πακέτο…
Ακριβώς. Πρώτα απ’ όλα ήθελα να πω ότι αυτή η εντύπωση ότι αυτές οι εταιρείες έχουν όλο το πακέτο και όλες τις λύσεις, δεν είναι ακριβώς σωστή κατά τη γνώμη μου, γιατί… υπάρχουν αυτά τα εργαλεία που έχουν εξελίξει οι μεγάλες εταιρείες, αλλά υπάρχει και πολύ μεγάλη προσπάθεια, ή με χρήση αυτών των εργαλείων ή με κάπως διαφορετικά – απλούστερα, να δοθούν επιμέρους λύσεις σε ένα σωρό προβλήματα που είναι μικρότερης κλίμακας. Δηλαδή, εργαλεία που δεν θα κάνουν τα πάντα, αλλά θα κάνουν κάτι πάρα πολύ καλά. Αυτά τα εργαλεία μπορούν να τα εξελίξουν και μικρές χώρες σαν την Ελλάδα, αρκεί να έχουμε το κατάλληλα εκπαιδευμένο προσωπικό.
━ Πώς χτίζουμε τη γέφυρα με τη διασπορά; Έχουμε τη δυνατότητα να κάνουμε leapfrog, ενώ είμαστε μια χώρα; Μπορούμε να εκτιναχθούμε;
Αυτό ακριβώς. Έχει τη χρυσή ευκαιρία η Ελλάδα να κάνει αυτό το άλμα. Και η διασπορά μπορεί να παίξει κύριο ρόλο σε αυτό, λόγω της εμπειρίας που έχει.
━ Πώς; Επιστρέφοντας πίσω ή συνεργαζόμενοι από εκεί όπου είναι;
Η επιστροφή της διασποράς νομίζω δεν είναι απλό θέμα. Πρέπει να είμαστε προσεκτικοί σε αυτό. Κατά τη γνώμη μου δεν είναι η ιδανική λύση. Να δώσω ένα παράδειγμα: η Κίνα. Προσπαθεί να ξαναφέρει πίσω όλους τους επιστήμονες, από μεταπτυχιακούς φοιτητές μέχρι τους πιο φτασμένους σε επίπεδο Νόμπελ, πίσω στην Κίνα. Αλλά τους δίνει και δυνατότητες με τεράστια κεφάλαια για έρευνα, για ανάπτυξη ακαδημαϊκή και ούτω καθεξής. Η Ελλάδα δεν έχει αυτές τις δυνατότητες. Να γυρίσουν όλοι αυτοί οι επιστήμονες εδώ κατά εκατοντάδες χιλιάδες, να κάνουν τι ακριβώς;
━ Αυτό είναι μία από τις ερωτήσεις μου…
Τι να κάνουν ακριβώς και πού να απορροφηθούν και πού να δώσουν τα φώτα τους;
━ Δεν πιστεύετε ότι μπορεί η Ελλάδα να επενδύσει στην έρευνα σοβαρά;
Μπορεί. Αλλά χρησιμοποιώντας αυτή την εμπειρία της διασποράς, σαν επισκέπτες και σαν μερικής απασχόλησης, να τους δώσει τη δυνατότητα να είναι σε συνεχή επαφή, να είναι «engaged» και όχι να είναι σαν διάττοντες αστέρες. Και γι’ αυτό δοκιμάζουμε πάρα πολύ να βρούμε το σωστό μείγμα από ενέργειες, για να έρχονται αυτοί οι επιστήμονες να μένουν για σημαντικό διάστημα στην Ελλάδα, όχι μόνιμα, και να συνεργάζονται με νέους επιστήμονες και με τους πιο καθιερωμένους εδώ συναδέλφους, οπότε να βγουν αυτά τα αποτελέσματα που λέμε.
━ Ένα μοντέλο επιστροφής γνώσης κατά κάποιο τρόπο…
Ακριβώς. Μία συνεχής ροή γνώσης.
━ …από τη διασπορά προς τα ελληνικά πανεπιστήμια;
Και αντίστροφα. Γιατί το να παίρνουν και οι νέοι, αλλά και οι πιο ώριμοι επιστήμονες της Ελλάδας εμπειρίες από το εξωτερικό, είναι πάρα πολύ σημαντικό. Διευρύνεται κατά πάρα πολύ ο τρόπος που βλέπουν τα προβλήματα. Αυτό μπορούν να το προσφέρουν οι Έλληνες της διασποράς – και με το να έρχονται εδώ, αλλά και να είναι σαν οικοδεσπότες στους νέους επιστήμονες. Μία συνεχής ροή και προς τις δύο κατευθύνσεις.
